Previous Verse
Next Verse

Shloka 103

Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Ṛtvij System, Sāvitrī’s Reconciliation, Tīrtha-Catalogue, Śrāddha & Initiation Rites, and Vrata Fruits

वाक्पाणिपादैर्विगतेन्द्रियोपि कथं भवान्वै सुगतिस्सुकर्मा । संसारबंधे निहितेंद्रियोपि पुनः कथं देववरोसि वेद्यः

vākpāṇipādairvigatendriyopi kathaṃ bhavānvai sugatissukarmā | saṃsārabaṃdhe nihiteṃdriyopi punaḥ kathaṃ devavarosi vedyaḥ

言葉も手も足も離れておられるのに、いかにして汝は善業の果としての吉祥なる者なのか。さらに、感官がサンサーラ(saṃsāra)の束縛に置かれているのに、いかにして再び汝は神々の中の最勝として、知らるべき御方とされるのか。

वाक्पाणिपादैःby speech, hands, and feet
वाक्पाणिपादैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootवाक् + पाणि + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; तृतीया (Instrumental); बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (वाक् च पाणि च पादाः च)
विगतइन्द्रियःdevoid of senses
विगतइन्द्रियः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविगत + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; समासः—तत्पुरुष (इन्द्रियाणि विगतानि यस्य)
अपिeven, also
अपि:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपवादसूचक (particle: even/also)
कथम्how
कथम्:
Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्नवाचक (interrogative adverb: how)
भवान्you (sir)
भवान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; आदरार्थक-सर्वनाम (honorific pronoun)
वैindeed
वै:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक (emphatic particle)
सुगतिःgood course/destination
सुगतिः:
Samanaadhikarana (Predicate nominative/समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootसुगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
सुकर्माof good deeds
सुकर्मा:
Samanaadhikarana (Predicate adjective/समानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootसुकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; नकारान्त-प्रातिपदिक (karman-stem)
संसारबन्धेin the bondage of saṃsāra
संसारबन्धे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंसार + बन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (Locative); एकवचन; समासः—तत्पुरुष (संसारस्य बन्धः)
निहितइन्द्रियःwith senses withdrawn/placed (controlled)
निहितइन्द्रियः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिहित + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; समासः—तत्पुरुष (इन्द्रियाणि निहितानि यस्य)
अपिeven, also
अपि:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपवादसूचक
पुनःagain
पुनः:
Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति/कालवाचक (adverb: again)
कथम्how
कथम्:
Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्नवाचक
देववरःbest among gods
देववरः:
Samanaadhikarana (Predicate nominative/समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootदेव + वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; समासः—तत्पुरुष (देवानां वरः)
असिare
असि:
Kriya (Copula/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (Present); परस्मैपद; मध्यमपुरुष (2nd); एकवचन
वेद्यःknowable, to be known
वेद्यः:
Samanaadhikarana (Predicate adjective/समानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootविद् (धातु) → वेद्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त; यत्-प्रत्यय (gerundive); पुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; कर्मणि—‘ज्ञातव्यः’

Unspecified (a questioning interlocutor addressing a divine being)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes: वाक्पाणिपादैर्विगतेन्द्रियोपि → वाक्पाणिपादैः विगतइन्द्रियः अपि; भवान्वै → भवान् वै; सुगतिस्सुकर्मा → सुगतिः सुकर्मा; निहितेंद्रियोपि → निहितइन्द्रियः अपि; देववरोसि → देववरः असि।

FAQs

It contrasts physical or sensory incapacity (loss of speech, hands, feet; senses bound in saṁsāra) with spiritual excellence (good destiny through good deeds and being “best among the gods”), asking how both can be true at once.

By pairing “sugatiḥ” with “su-karmā,” it implies that a favorable spiritual state is grounded in righteous action, even if one’s embodied condition appears limited or constrained.

Outer limitations do not necessarily reflect inner merit; virtue and right action can coexist with hardship, disability, or worldly bondage, and spiritual worth should not be judged solely by external capacity.