Adhyaya 27

Verse 1

भीष्म उवाच । तटाकारामकूपेषु वापीषु नलिनीषु च । विधिं वदस्व मे ब्रह्मन्देवतायतनेषु च

ビーシュマは言った。「ブラフマンよ、池や貯水池、井戸、階段井戸、蓮池についての正しい作法を、また神々の住処（寺院）についても、私に説き明かしてください。」

Verse 2

के तत्र ऋत्विजो विप्रा वेदी वा कीदृशी भवेत् । दक्षिणाबलयः कालः स्थानमाचार्य एव च

そこでは、祭式を司る祭官たる博学のバラモンは誰か。祭壇はどのようであるべきか。ダクシナー（dakṣiṇā、謝礼供養）と儀礼の具は何か。ふさわしい時と場所はいつどこか。さらに、主宰する師は誰であるべきか。

Verse 3

द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व सुव्रत । पुलस्त्य उवाच । शृणु राजन्महाबाहो तटाकादिषु यो विधिः

「善き誓戒を保つ方よ、いかなる資具が相応しいとされるのか、すべて語ってください。」プラスタヤは言った。「大王よ、強き腕の者よ、池などに定められた作法を聞きなさい。」

Verse 4

पुराणेष्वितिहासोयं पठ्यते राजसत्तम । प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लं संप्राप्ते चोत्तरायणे

王の中の最勝者よ、この聖なる物語は、吉祥なる白分（明半月）が到来し、また太陽の北行たるウッタラーヤナが始まった時に、プラーナにおいて誦される。

Verse 5

पुण्येह्नि विप्रैः कथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । अशुभैर्वर्जिते देशे तटाकस्य समीपतः

吉祥の日に、ブラーフマナたちの教えに従い、ブラーフマナによる誦読を整え、凶兆を離れた地にて、池のほとりで（これを行うべし）。

Verse 6

चतुर्हस्तां समां वेदीं चतुरश्रां चतुर्मुखीम् । तथा षोडशहस्तः स्यान्मंडपश्च चतुर्मुखः

ヴェーディー（祭壇の台）は四肘の量に作り、平らで方形、四面とせよ。さらにマンダパ（堂）は十六肘の量とし、これも四面であるべし。

Verse 7

वेद्यास्तु परितो गर्तारत्निमात्रास्त्रिमेखलाः । नव सप्ताथ वा पंच ऋजुवक्त्रा नृपात्मज

王子よ、ヴェーディーの周囲には一肘ほどの穴を設け、三重の環として配すべし。その数は九、または七、あるいは五とし、口はまっすぐに開けよ。

Verse 8

वितस्तिमात्रा योनिः स्यात्षट्सप्तांगुलि विस्तृता । गर्ताश्च हस्तमात्राः स्युस्त्रिपर्वोच्छ्रितमेखलाः

ヨーニ（胎蔵）は一拃の量とし、六または七指幅ほどに広げよ。穴は一肘の量とし、周囲のメーカラー（環状の畝）は指の三節ほどの高さに盛り上げよ。

Verse 9

सर्वतस्तु सवर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटशाखाकृतानि तु

四方はいずれも同じ色に整え、幡（はた）と旗標（きひょう）を備えよ。さらに、アシュヴァッタ（aśvattha）、ウドゥンバラ（udumbara）、プラクシャ（plakṣa）、ヴァタ（vaṭa）の枝をもって作るべし。

Verse 10

मंडपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत् । शुभास्तत्राष्टहोतारो द्वारपालास्तथाष्ट वै

マンダパ（maṇḍapa）の各方位に、これらの門を造らせよ。そこには吉祥なるホートリ（hotṛ、招請の祭司）八人、また門守（もんしゅ）八人を任ずべし。

Verse 11

अष्टौ तु जापकाः कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः । सर्वलक्षणसंपूर्णान्मंत्रज्ञान्विजितेंद्रियान्

八人のジャーパカ（jāpaka、誦持者）を立てよ。ヴェーダに通暁したバラモンで、諸相具足し、マントラに明るく、諸根を制した者たちである。

Verse 12

कुलशीलसमायुक्तान्स्थापयेद्वै द्विजोत्तमान् । प्रतिगर्तेषु कलशा यज्ञोपकरणानि च

まことに、良き家系と行いを備えた最勝の二度生まれ（dvija）を座に就かせよ。さらに、整えた穴にカラシャ（kalaśa）の水壺と、ヤジュニャ（yajña）に要する諸具を置くべし。

Verse 13

व्यजने चासनं शुभ्रं ताम्रपात्रं सुविस्तरम् । ततस्त्वनेकवर्णास्युर्बलयः प्रतिदैवतम्

扇を備え、清らかな白き座を設け、広口の銅器を置け。次いで、諸神それぞれに対し、多彩なる供分（くぶん）を捧げて礼拝すべし。

Verse 14

आचार्यः प्रक्षिपेद्भूमावनुमंत्र्य विचक्षणः । अरत्निमात्रो यूपः स्यात्क्षीरवृक्षविनिर्मितः

しかるべき真言の許可を与えたのち、賢明なる阿闍梨はそれを地に据えよ。祭柱ユーパは前腕ほどの高さとし、乳液をもつ樹より作られるべきである。

Verse 15

यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता । हेमालंकारिणः कार्याः पंचविंशति ऋत्विजः

または繁栄を願う者は、祭主（ヤジャマーナ）の規模に応じてこれを स्थापितせよ。さらに二十五人の祭官リトヴィジュを任じ、黄金の装身具で荘厳せよ。

Verse 16

कुंडलानि च हैमानि केयूरकटकानि च । तथांगुलिपवित्राणि वासांसि विविधानि च

黄金の耳飾り、腕輪（ケーユーラ）と手首の輪（カタカ）、また指輪、そして種々の衣もまた備えられる。

Verse 17

दद्यात्समानि सर्वेषामाचार्ये द्विगुणं स्मृतम् । दद्याच्छयनसंयुक्तमात्मनश्चापि यत्प्रियम्

すべての者に等しい布施を与えるべし。されど阿闍梨には、供物は倍とすべしと説かれる。さらに寝具一式を備えた床を与え、また自らの最も愛する物をも捧げよ。

Verse 18

सौवर्णौ कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यडुण्डुभौ । ताम्रौ कुंभीरमंडूका वायसः शिंशुमारकः

二つは黄金で、亀とマカラの形。二つは白銀で、魚とḍuṇḍubhaの形。二つは銅で、鰐と蛙の形。さらに烏色の一つは、śiṃśumāraの形である。

Verse 19

एवमासाद्य तत्सर्वमादावेव विशांपते । शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लंगंधानुलेपनः

かくして初めにすべてを得たのち、ああ人々の主よ、彼は白き花鬘と白衣をまとい、白く芳香なる塗香を身に塗った。

Verse 20

सर्वौषध्युदकैः सर्वैः स्नापितो वेदपारगैः । यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः

ヴェーダに通暁する者たちが、あらゆる薬草を浸した水で彼を沐浴させた。祭主は妻とともに、子らと孫らに付き添われていた。

Verse 21

पश्चिमद्वारमासाद्य प्रविशेद्यागमंडपम् । ततो मंगलशब्देन भेरीणां निःस्वनेन च

西の門に至りて、祭儀の मंडप（堂）に入るべし。ついで吉祥の唱和と、ベーリー太鼓の轟きの中を進む。

Verse 22

रजसा मंडलं कुर्यात्पंचवर्णेन तत्त्ववित् । षोडशारं ततश्चक्रं पद्मगर्भं चतुर्मुखम्

真理（タットヴァ）を知る者は、ラジャス（赤色の顔料）にて五色を用い、円形の曼荼羅を描くべし。次に十六輻の輪を作り、その内に蓮胎を宿す四面の形を設けよ。

Verse 23

चतुरश्रं तु परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम् । वेद्याश्चोपरितः कृत्वा ग्रहान्लोकपतींस्ततः

周囲は方形とし、中央には麗しき円を置け。これをヴェーディ（祭壇）上に整えたのち、さらにグラハ（諸惑星）と諸世界の守護者を安置せよ。

Verse 24

संन्यसेन्मंत्रतः सर्वान्प्रतिदिक्षु विचक्षणः । कलशं स्थापयेन्मध्ये वारुणं मंत्रमाश्रितम्

巧みな行者は、真言によって諸供物を四方の方角にそれぞれ安置し、ついで中央に水壺カラシャを据え、ヴァルナの真言に依って行うべきである。

Verse 25

ब्रह्माणं च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेद्बुधः । विनायकं च विन्यस्य कमलामंबिकां तथा

その場において賢者は、ブラフマー、シヴァ、ヴィシュヌを安置し、さらにヴィナーヤカを配したのち、カマラーとアンビカーをも同様に据えるべきである。

Verse 26

शांत्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत्ततः । पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तमेवं कृत्वाधिवासनम्

次いで、あらゆる世界の安寧のために衆生の群を安置し、かくしてアディヴァーサナ（安置・加持）の儀を行ったなら、花と食物の供え、果実を備えて整えるべきである。

Verse 27

कुंभांश्च रत्नगर्भांस्तान्वासोभिः परिवेष्टयेत् । पुष्पगंधैरलंकृत्य द्वारपालान्समंततः

また、宝を宿すそれらの壺は布で包み、香り高い花で飾り整えて、四方に門守を配すべきである。

Verse 28

यजद्ध्वमिति तान्ब्रूयादाचार्यमभिपूजयेत् । बह्वृचौ पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुर्विदौ

彼は彼らに「ヤジュニャ（祭祀）を行え」と告げ、師アーチャーリヤをしかるべく敬礼すべきである。リグ・ヴェーダを知る者（バフヴリチャ）は東に、ヤジュル・ヴェーダに通じる者は南に配すべきである。

Verse 29

सामगौ पश्चिमे स्थाप्यावुत्तरेण अथर्वणौ । उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत्

二人のサーマ詠唱者を西に、アタルヴァの祭司たちを北に据え、祭主は南側に座して北を向くべし。

Verse 30

यजध्वमिति तान्ब्रूयाद्याजकान्पुनरेव तान् । उत्कृष्टमंत्रजाप्येन तिष्ठध्वमिति जापकान्

彼は再び祭式を司る祭官らに「祭祀を行え」と告げ、また真言を誦する者には「最上の誦持をもって続けよ」と語るべし。

Verse 31

एवमादिश्य तान्सर्वान्संधुक्ष्याग्निं समंत्रवित् । जुहुयादाहुतीर्मंत्रैराज्यं च समिधस्तथा

かくして一切を指示したのち、真言に通じた者は火を燃え立たせ、次いで真言をもって供物を投じ、酥油と薪とを同じく捧げるべし。

Verse 32

ऋत्विग्भिश्चैव होतव्यं वारुणैरेव सर्वतः । ग्रहेभ्यो विधिवद्धुत्वा तथेंद्रायेश्वराय च

供物はまさに祭官たちによって捧げられ、あまねくヴァルナに関わる作法・真言を用いるべし。諸グラハ（惑星神）に法にかなって供えたのち、インドラとイーシュヴァラにもまた捧げよ。

Verse 33

मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे । शान्तिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं च मंगलम्

法にかなう次第により、シャーンティ・スークタ、ラウドラ讃歌、浄化のパーヴァマーナ、そして吉祥の祝福を（供え／誦し）—マルト神群、世界の守護者たち、ならびにヴィシュヴァカルマンに捧げるべし。

Verse 34

जपेच्च पौरुषं सूक्तं पूर्वतो बह्वृचः पृथक् । शाक्रं रौद्रं च सौम्यं च कौश्मांडं जातवेदसम्

そしてまずプルシャ・スークタ（Pauruṣa Sūkta）を誦し、次いで別々に、バフリチャ（Bahvṛca、リグ・ヴェーダ誦者）の讃歌――シャークラ（Śākra）、ラウドラ（Raudra）、サウミヤ（Saumya）、カウシュマーンダ（Kauśmāṇḍa）、ジャータヴェーダサ（Jātavedasa）――を唱えるべきである。

Verse 35

सौरं सूक्तं जपेयुस्ते दक्षिणेन यजुर्विदः । वैराजं पौरुषं सूक्तं सौपर्णं रुद्रसंहितम्

南方系のヤジュル・ヴェーダを知る者たちは、サウラ・スークタ（Saura Sūkta）を誦すべし。さらにヴァイラージャ（Vairāja）とプルシャ（Pauruṣa）の讃歌、サウパルナ（Sauparṇa）の讃歌、そしてルドラ・サンヒター（Rudra-saṃhitā）をも唱えるべきである。

Verse 36

शैशवं पंचनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च । वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं च रथंतरम्

「シャイシャヴァ」（Śaiśava）、「パンチャニダナ」（Pañcanidhana）、「ガーヤトラ」（Gāyatra）と「ジュエーシュタ・サーマン」（Jyeṣṭha-sāman）；また「ヴァーマデーヴィヤ」（Vāmadevya）、「ブリハト・サーマン」（Bṛhat-sāman）、「ラウラヴァ」（Raurava）、そして「ラタンタラ」（Rathantara）――これらが聖なる詠唱・讃歌の諸形である。

Verse 37

गवां व्रतं विकीर्णं च रक्षोघ्नं च यमं तथा । गायेयुः सामगा राजन्पश्चिमद्वारमाश्रिताः

王よ、西の門に控えるサーマの詠唱者（Sāmagā）は、牛の誓戒の歌、「ヴィキールナ」（Vikīrṇa、散じた詠唱）、「ラクショーグナ」（Rakṣoghna、魔を滅する詠唱）、そして「ヤマ」（Yama）の詠唱をも歌い上げる。

Verse 38

आथर्वणाश्चोत्तरतः शांतिकं पौष्टिकं तथा । जपेयुर्मनसा देवमाश्रिता वरुणं प्रभुम्

またアタルヴァ・ヴェーダの祭司たちは北に向かい、鎮静と繁栄をもたらす儀礼を心中にて誦し、主なるヴァルナ（Varuṇa）に帰依すべきである。

Verse 39

पूर्वे द्युरभितो रात्रावेवं कृत्वाधिवासनम् । गजाश्वरथवल्मीक संगमाद्व्रजगोकुलात्

かくして、夜を徹して黎明に至るまで前行の灌頂・安置の儀を修し、合流の地より出立した——ガジャ、アシュヴァ、ラタ、ヴァルミーカと呼ばれる所を経て——ヴラジャとゴークラよりさらに進んだ。

Verse 40

मृदमादाय कुंभेषु प्रक्षिपेदोषधीस्तथा । रोचनां च ससिद्धार्थां गंधान्गुग्गुलुमेव च

土を取りて壺に納め、また薬草を加えるべし。さらにローチャナー、白芥子、諸香料、そしてグッグルの樹脂をも合わせ入れる。

Verse 41

स्नापनं तस्य कर्त्तव्यं पंचगव्यसमन्वितं । पूर्वं कर्तुर्महामंत्रैरेवं कृत्वा विधानतः

彼の沐浴の儀は、パンチャガヴャを伴って行うべし。まず司祭が大真言をもってこれを修し、しかる後、定められた作法に従いこのように進める。

Verse 42

अतिवाह्य क्षपामेवं विधियुक्तेन कर्मणा । ततः प्रभाते विमले संजाते तु शतं गवां

かくして、定めにかなう作法をもって夜を過ごし、やがて清らかな朝が生じると、百頭の牝牛が現れた。

Verse 43

ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यमष्टषष्ट्यथवा पुनः । पंचाशद्वाथ षट्त्रिंशत्पंचविंशति वा पुनः

これらはブラーフマナたちに施すべし。六十八、あるいは五十、または三十六、あるいはさらに二十五とする。

Verse 44

ततश्चावसरप्राप्ते शुद्धे लग्ने सुशोभने । वेदशब्दैः सगंधर्वैर्वाद्यैश्च विविधैः पुनः

やがて吉祥の時が到来し、清浄で輝かしいラグナにおいて、再びヴェーダの誦唱が起こり、ガンダルヴァたちと種々の楽器の音がこれに和した。

Verse 45

कनकालंकृतां कृत्वा जले गामवतारयेत् । सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशांपते

牛を黄金で飾り、水へと導き入れよ。しかるのち、その牛をサーマヴェーダを歌誦するブラーフマナに施しとして与えるべし、民の主よ。

Verse 46

पात्रीमादाय सौवर्णी पंचरत्नसमन्विताम् । ततो निक्षिप्य मकरान्मत्स्यादींश्चैव सर्वशः

五つの宝玉を備えた黄金の器を取り、そこへ鰐や魚など、あらゆる水の生きものをことごとく納めた。

Verse 47

धृतां चतुर्भिर्विप्रैश्च वेदवेदांगपारगैः । महानदीजलोपेतां दध्यक्षतविभूषिताम्

ヴェーダとヴェーダーンガに通暁した四人のヴィプラがこれを担ぎ、大河の水を備え、ダディ（凝乳）と砕けぬ米粒で荘厳していた。

Verse 48

उत्तराभिमुखां न्युब्जां जलमध्ये तु कारयेत् । आथर्वणेन सुस्नातां पुनर्मायां तथैव च

北に向けて、彼女を水のただ中に沈めて据えよ。アタルヴァナの儀礼によってよく沐浴させたのち、同じようにして再びマーヤーを整えるべし。

Verse 49

आपोहिष्ठेति मंत्रेण क्षिप्त्वागत्य च मंडपं । पूजयित्वा सदस्यान्वै बलिं दद्यात्समंततः

「āpohiṣṭhā…」に始まる真言によって（水を）灑ぎ清め、ついでマンダパに入り、集まった人々を礼拝して、四方にわたり正しくバリ（供物）を捧げるべきである。

Verse 50

पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि राजसत्तम । चतुर्थीकर्म कर्त्तव्यं देयं तत्रापि शक्तितः

王の中の最勝者よ、再び四日間にわたり供物を捧げるべきである。第四日には定められた作法を行い、そこでも力に応じて布施を施すべきである。

Verse 51

कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च । ऋत्विग्भ्यस्तु समं दद्यान्मंडपं विभजेत्पुनः

祭祀の器と諸々の祭具を整えたなら、これらを祭官（ルトヴィク）たちに等しく分け与え、さらにマンダパを改めて正しく区分すべきである。

Verse 52

हेमपात्रीं च शय्यां च विप्राय च निवेदयेत् । ततः सहस्रं विप्राणामथवाऽष्टशतं तथा

一人のブラーフマナに黄金の器と寝台を捧げ、ついで千人のブラーフマナに――あるいは同様に八百人に――供養を行うべきである。

Verse 53

भोजनीयं यथाशक्ति पंचाशद्वाथ विंशतिः । एवमेष पुराणेषु तटाकविधिरुच्यते

力に応じて食事の供養を施すべきである。五十人、あるいは二十人に。かくのごとく、プラーナにおいて池（タターカ）に関する定めの作法が説かれている。

Verse 54

कूपवापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च । एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च

あらゆる井戸と階段井戸、また蓮の池においても、この同一の作法が定められている。さらに、安置・開眼の奉献（プラティシュター）においても同様である。

Verse 55

मंत्रतस्तु विशेषः स्यात्प्रासादोद्यानभूमिषु । अयं त्वशक्तावर्धेन विधिर्दृष्टः स्वयंभुवा

しかし宮殿・庭園・土地の場合には、唱える真言（マントラ）によって特別な区別がある。この作法は、力の及ばぬ者への配慮を添えて、スヴァヤンブー（梵天）自らが定めた。

Verse 56

स्वल्पेष्वेकाग्निवत्कार्यो वित्तशाठ्यविवर्जितैः । प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमसमं स्मृतम्

財に関して欺きのない者は、わずかな資具であっても、ただ一つの聖火を守るように定められた儀礼を行うべきである。雨季に蓄えられた水は、功徳においてアグニシュトーマ（Agniṣṭoma）祭に等しいと伝えられる。

Verse 57

शरत्कालस्थितं यत्स्यात्तदुक्तफलदायकम् । वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमंते शिशिरे स्थितम्

秋の季節に行われるいかなる修行も、説かれたとおりの果をもたらす。さらに、ヘーマンタとシーシラという冬の季節に行うものは、ヴァージャペーヤ（Vājapeya）とアティラートラ（Atirātra）祭の果報を授ける。

Verse 58

अश्वमेधसमं प्राहुर्वसंतसमये स्थितम् । ग्रीष्मेपि यत्स्थितं तोयं राजसूयाद्विशिष्यते

春の時に得られる水は、功徳においてアシュヴァメーダ（Aśvamedha）祭に等しいと説かれる。さらに、夏に至ってもなお得られる水は、ラージャスーヤ（Rājasūya）にも勝るとみなされる。

Verse 59

एतान्महाराज विशेषधर्मान्करोति चोर्व्यामतिशुद्धबुद्धिः । स याति ब्रह्मालयमेव शुद्धः कल्पाननेकान्दिवि मोदते च

大王よ、この地上において、きわめて清らかな心でこれらの特別の法（ダルマ）を修める者は、自らも清浄となり、まことに梵天（ブラフマー）の住処に至って、天界にて幾多の劫のあいだ歓喜する。

Verse 60

अनेकलोकान्विचरन्स्वरादीन्भुक्त्वा परार्धद्वयमङ्गनाभिः । सहैव विष्णोः परमं पदं यत्प्राप्नोति तद्योगबलेन भूयः

スヴァルガをはじめ多くの世界を巡り、天女たちとともに二つのパラールダのあいだその享楽を味わったのち、彼はヨーガの力によって、ふたたびヴィシュヌの至上の住処に到達する。