Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

ヤヤーティは言った。「この身は罪によって堕ちる——そしてダルマによってさえも堕ちる。聞け、マータリよ。この地上において、功徳でさえ真の差別を我は見いださぬ。」

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

かつて堕ちたように、身は再び生まれる。では、いかにして身体は生起するのか。それを我に詳しく語れ。

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

マータリは言った。「さて、地獄にある人々には、身体はただアダルマより生じる。刹那のうちに、諸元素からその身が起こるのだ。」

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

同様に、ただ一つのダルマの行いによって、神々にふさわしく自ずから顕れる天なる身体が、諸元素の精髄よりただちに生起する。

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

大いなる魂の身体は、諸カルマの混交によって形づくられるとき、その姿の変化に応じて四種であると知るべきである。

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

芽生えによって生ずる者（ウドゥブヒッジャ）は、草や灌木などの姿をとる不動の存在であると知れ。虫・昆虫・蛾などは、汗生（スヴェーダジャ）の身ある衆生である。

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

すべての鳥は卵生であり、王よ、蛇と鰐もまた卵生である。胎より生まれる者は、人間と四足の獣であると知るべきである。

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

そこでは、大地は水に潤され、赤みを帯びた土において熱により熟し、さらに風にあおられて、種子が宿り根づき、実りへと至る田となる。

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

まかれた種が、幾度も水を注がれることで柔らかくなり、やがて根を下ろす境地へと進むように。

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

その根から芽が生じ、芽から葉が現れる。葉から茎となり、次いで幹となり、幹からまたさらに成長が続く。

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

さらに生起して乳となり、乳から米が生まれる。米が炊き上がると、また同様に薬草も生じる。

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

大麦から稲に至るまで、最上と記される穀類は十七種である。薬草は果実の精髄に富み、その他は劣るものと説かれる。

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

これらは刈り取られ、搗き砕かれ、古よりムニたちによって整えられた。箕や臼、器などを用い、さらに鍋と水と火をもって。

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

まことに、それらは自らの差別に従って六種へと変化し、さらに諸味が互いに交わり合うことによって、無数の味わいの多様さに至る。

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

王よ、食は六種である。(1)噛み砕くもの、(2)食事として食べるもの、(3)飲むもの、(4)舐めるもの、(5)吸うもの、(6)噛み切るもの。これらに六つの区分があり、また味も六つ、甘味を初めとする。

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

その食物は、身をもつ者たちが団子や一口ごとに食することで、食に根ざす器（消化の座）のうちに、あらゆる生命の気を次第に安立し、保つ。

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

消化の風ヴァーユは、未だ熟さぬまま食された食を二つに分ける。食のただ中に入り、これを煮熟させ、固有の性質に従って分別する。

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

火の上に水を置き、その水の上に食を据える。するとプラーナ、すなわち生命の息は水の下にとどまり、そこに立って、少しずつやさしく火をあおぐ。

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

風にあおられた火は水を甚だ熱くし、そしてその食物は熱に触れて、四方より再び煮熟される。

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

その食が消化されると二つとなり、滓（かす）と滋養の精とに分かれる。滓は十二種の不浄として分かれ、身より外へと去る。

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

耳・眼・鼻・舌、歯と唇、生殖器と肛門、さらに流れ出る不浄、汗、糞、尿—これらが十二として説き伝えられる。

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

すべてのナーディー（nāḍī）は心臓の蓮華の内に四方より結ばれ、その口においてプラーナ（prāṇa）が微妙なる精味（rasa）を据える。

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

その精味（rasa）によって、生命の息プラーナは再びナーディーを満たす。かくして満ちた諸脈は、四方より身をことごとく養う。

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

そののち、諸ナーディー（nāḍī）の中ほどに宿る身体の液は、身の熱によって「煮熟」される。煮熟されつつ、それは再び二重の成熟、すなわち二段の消化となる。

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

皮より肉・骨・髄・脂・血が生じる。血よりは体毛が生まれ、肉よりは頭髪と、また腱（すじ）も生ずる。

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

腱より髄が生じ、また骨も生ずる。脂は髄と骨より生まれる。髄の正しい成り立ちが損なわれるとき、生殖の本性をもつ精もまた欠けを帯びる。

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

かくして、鎮まった（食の精髄）の十二の変化が説き明かされた。その究竟の変化は精であり、精よりこの身が生起する。

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

受胎の時節に、瑕なき精が胎内に宿るなら、そのとき生命の風と交わり、女の血と一つとなる。

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

精の放出の時、因縁を伴う個我の霊（ジーヴァ）は、己が業（カルマ）により制せられ、絶えず胎内へと入ってゆく。

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

精と血とが合わさり、一日のうちに胚は膠状の塊（カララ）となる。五夜を経て、そのカララは泡のような形（ブドブダ）へと変ずる。

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

ただ一か月のうちに、肉となる相が再び五つに現れる。すなわち、首、頭、肩、背骨、そして腹である。

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

また手足、脇、腰、そして身体も同様に現れる。さらに二か月ごとに、関節（および肢節）が順次生じてゆく。

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

三か月にして、関節と芽生える諸形成が幾百も生じる。四か月目には、指などがしかるべき順序で形づくられる。

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

五か月にして、口と鼻と耳とが形づくられる。ついで歯の列と舌が生じ、さらに爪もまた現れる。

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

六か月のうちに耳の孔が開く。ついで肛門、睾丸、鼠径部、そして陰茎もまた生じる。

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

七か月にして、四肢にある関節が生じる。さらに頭は大分・小分を具して完成し、髪を備える。

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

八か月目が再び来ると、諸肢は明らかに分かれ、形がはっきりする。五つの構成を具え、十分に熟して安定している。

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

母の食の力、すなわち六味の滋養によって養われ、臍の緒に結ばれて、胎児は日ごとに成長する。

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

そのときジーヴァは記憶を取り戻し、この身に完全に宿って、楽と苦を知り、また過去の業（カルマ）の果として眠りと夢をも経験する。

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

私は死んでは再び生まれ、生まれてはまた死んだ。さまざまに、幾千もの胎（生まれの形）を私は見てきた。

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

今、私は生まれたばかりで、すでに定められたサンスカーラ（浄化の儀礼）を受けた。ゆえに真に利益あることを行い、再び胎に入ることのないよう—再生を断とう。

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

胎内にあって彼はこう思惟する。「胎を出たなら、輪廻（サンサーラ）という世の流転から退かせる、至上の智慧を学ぼう。」

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

胎内の大いなる苦に必ず圧され、ジーヴァは業（カルマ）の強制のもとに留まる。ゆえに解脱（モークシャ）への方便を観想すべきである。

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

大いなる山に押し潰されて人が苦悶のうちに立つように、同じく身を受けた者は胎膜に圧され、苦しみの中にとどまる—悩み、みじめである。

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

海に落ちた者が苦しみつつ狼狽しているように、同じく身を受けた魂も、胎内の水に肢体を濡らされ、内なる動揺のうちにとどまる。

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

鉄の釜に置かれた者が火で煮られるように、胎という釜に投げ入れられた者も、腹の火によって煮られる。

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

火の色を帯びた針のような尖りにより、四肢を絶えず刺し貫かれるとき、そこに生じるいかなる苦も、胎内では八倍となる。

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

身を受けた者にとって、胎内に住するより苦しい住まいはどこにもない。それは比類なき苦しみ—恐ろしく、きわめて苛烈な難儀である。

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

かくして、生きとし生けるものの胎内の苦しみが説き明かされた――動くものも動かぬものも、すべての存在において、それぞれの胎の性に応じて。

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

身を受けた者にとって、誕生の時の苦痛は胎内の（いかなる苦しみ）よりも千万倍にも増し、胎の締めつける機構の圧迫によって、産まれ出る者は気絶の昏迷に落ちる。

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

彼は甘蔗のごとく押し潰され――過去の罪の槌に打ち砕かれ――強き産の風により胎より押し出される。

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

甚だ大いなる苦しみが起こり、救いは得られない。機に押し搾られて、精髄を失う――甘蔗のように。

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

また同様に、胎内にある身体は（胎の）機構の圧迫によって下へと押し落とされる。骨に満ち、丸き形をなし、筋と腱の結び目に包まれている。

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

血と肉と脂にまみれ、糞尿を収める器にして、髪・体毛・爪に覆われる――この身はまことに病のすぐれた住処である。

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

口はただ一つの大いなる門であり、八つの「窓」に飾られる。二枚の唇を扉とし、歯と舌と喉を備える。

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

脈と汗の流れに満ち、痰と胆汁に浸される。老いと悲しみに捉えられ、時（死）の口の火の中に置かれる。

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

欲と怒りに蹂躙され、命の息に打たれる。享楽への渇きに悩み—内に秘されつつ—執着と嫌悪の支配に従う。

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

肢と支肢がことごとく具わり、胎膜に包まれて、産道—狭く未だ開かぬ道—を苦悩のただ中に出で来る。

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

この身の内では、四肢は糞・尿・血にまみれていると知れ。六つの包みより生じ、ただ骨の檻の寄せ集めにすぎない。

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

骨は三百一、筋肉は五百ある。また全身は三クロール半の毛によって四方から覆われている。

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

この身体はあらゆる面で肉の脈管に満ちている。粗なるもの、微なるもの、見えるもの、見えぬものがあり、無数の千万によって成り立つ。

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

汗は不浄であり、それゆえ内に宿るものもまた不浄である。ゆえに歯は三十二本と説かれ、爪は二十と伝えられる。

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

胆汁の量はクダヴァ（kuḍava）と知れ。痰は半アーダカ（āḍhaka）である。脂は五パラ（pala）、そしてphalakaはその半分である。

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

知るべし。脂肪の量は十パラ、大いなる血は三パラ、そして髄は血の四倍である――これらは身体の量として説かれる。

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

知るべし。精液の量は半クダヴァであり、その半分が有身の者たちの力である。また肉の一塊は千パラに当たると言われる。

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

かくして、尊き『パドマ・プラーナ』のブーミ・カーンダ、ヴェーナ物語の中にある「ピトリマートリティールタの功徳」を説く第六十六章は終わる。

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

たとえ清らかな者であっても、業の束縛によって形づくられた不浄の身が生じることがある。精と血の結合から、ときに身体が生まれるからである。

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

身体は常に糞尿と結びついているゆえ、これを不浄と説く。たとえ壺が外は洗われ清らかでも、内に糞が満ちていれば内は清浄ではない。

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

清めの行いによってこの身を浄めても、なお不浄は残る。されど彼に至れば、最上の浄化物たるパンチャガヴヤ（pañcagavya）も、祭祀の供物も、まことに聖別される。

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

不浄はたちまち起こる。なぜならこの身は不浄だからである。心地よい食べ物や飲み物でさえ、ここに入れば同じく臭気を帯びる。

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

不浄はたちまち訪れる——それなら誰が清浄と言えようか。人々よ、日ごとに排出されるものを見ないのか。

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

汚れと悪臭は身に従う。それらの拠り所であるものが、どうして清浄であり得よう。たとえパンチャガヴヤ（pañcagavya）と、クシャ草（kuśa）で聖別した水で身を洗っても、（不浄は真に除かれない）。

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

擦っても清らかにならぬ燃える炭のように、欲と不安の内なる流れが山の奔流のごとく絶えず流れ続ける者は、清浄に至らない。

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

痰や尿などで不浄なるこの身が、いかで清浄となり得ようか。あらゆる不浄を蔵する身体には、真の清らかさは見いだされない。

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

たとえ一部だけが清いと思われても、しかるべき浄めなくして真に清浄とはならない。昼であれ夜であれ、手は土と水によって浄められる。

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

それでも、人は外の清潔さだけで内に離欲を得ることはない。この身は、最上の香などで丹念に整え飾り立てても、それ自体が出離を授けるのではない。真の捨離は内なる識別に根ざす。

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

人は本性を捨てない。犬の尾は曲げてもなおその性を失わぬように。同じく、生まれつき黒い羊毛は、決して白く生まれはしない。

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

浄められていても、身を受けた者はなお真に清浄とはならない。自らの悪臭を嗅ぎ、自らの垢を見てさえも。

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

この世は、たとえ鼻をつままれるかのように責め苦を受けても、離欲に至らない。ああ、迷妄（モーハ）の力はかくも大きく、全宇宙をことごとく惑わせる。

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

身の不浄な欠陥を嗅ぎ、目にしても、なお離欲しない。自らの身体の悪臭からさえ離れ得ぬ人よ——その迷いはいかばかりか。

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

彼の離欲のために、ほかに何を教える必要があろうか。まことに世界はすべて清らかであり、ただこの身体のみが最も不浄である。

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

たとえ清らかな者でも、身体の汚れに触れれば不浄となる。ゆえに、悪臭と垢を払い除くものとして、身の清浄が説かれる。

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

二元が去ったのち、人は内なる心性の清浄によって清められる。さらに、あらゆるガンガー（Gaṅgā）の聖水と、聖なる土を多く身に塗ることによっても、浄化が成就する。

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

身は悪臭を放ち、内なる思いが汚れた者は清まらない。聖なるティールタで沐浴し苦行を重ねても、邪なる魂はなお清浄とならない。

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

たとえ聖なるティールタでこの身を洗っても、清浄は得られない。内心が汚れた者は、火中に入ろうともなお不浄のままである。

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

天界も解脱も至上の目的ではない。最高の「焼き尽くし」とは、身体への同一視を焼き尽くすこと。意図の清浄こそ最上の清らかさであり、あらゆる行いの真の規範である。

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

内なる心のあり方が変われば、愛しき人は一様に、娘はまた別様に見られる。心の傾きは、本来差のないものに対してさえ分かれてしまう。

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

貞き妻は、子を思うのと夫を思うのとで心の向け方が異なる。それぞれの本性に応じてである、幸いなる者よ、すでに説かれたとおり。

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

たとえ夫が妻を抱きしめても、愛の情が欠けているなら交わってはならない。また種々の食をむさぼらず、珍味や芳香ただよう誘惑の料理にも耽ってはならない。

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

ゆえに人は内なる心のありようによって形づくられる。存在の状態こそ万事の因である。努めて心を浄めよ—外面的な浄めなど、何の役に立とうか。

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

正しき内なる心のありようによって、清らかで心の浄められた者は天界と解脱（モークシャ）とを得る。人にとって、汚れなき智慧の水は、柔らかな離欲の土とともに、再び彼を浄め、安らかに据える。

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

無明という垢は、欲染・糞尿の汚れとともに、浄めの行によって取り除かれうる。されど賢者は、この身がその本性により本来不浄であると知る。

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

真の実質を欠く学びは空虚であり、芭蕉の芯にも似ていると知れ。かくしてこの身が過失に満ちると悟る者、賢者は執着をゆるめ、離れて淡々となる。

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

かくして人はサンサーラ（輪廻）を超え、堅固なる決意をもって揺るがずに住する。このようにして、大いなる艱難――生に内在する苦が説き明かされた。

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

人々は無明という過失により、また種々の業（カルマ）に駆られるゆえ、胎内にあった覚知は、生まれるや否や失われてしまう。

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

苦痛に圧されて気を失うほどとなり—胎の狭き締めつけに押し潰され—外の風に打たれ、迷妄の結びつきに縛られて、身を受けた者はかく苦しむ。

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

その恐るべきものに触れただけで、ただちに熱病が起こる。さらにその激しい熱病から、大いなる迷妄が生じる。

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

迷える者には、たちまち再び記憶の失墜が生じる。そしてその記憶喪失より、過去の業（カルマ）に駆られて、さらに諸々の結果が続いて起こる。

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

まさにその同じ生において、その生きものに欲情が生じる。しかもこの世は、迷いに染まり愚かとなって、なすべからざる行いへと動き出す。

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

彼は自らのアートマンをも、至高者をも、さらには神性をも知らない。最高の善に耳を傾けず、目があっても真に見ることがない。

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

平らな道をゆっくり歩いていても、彼は一歩ごとに躓くかのようである。自らを「真実」と思い込む理解に固執し、賢者に諭されても悟らない。

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

ゆえに輪廻の世において、貪欲の支配に従う人は苦しめられる。さらに胎内の記憶がないため、この教えはシャーストラに説かれ、またシヴァによっても語られた。

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

その苦しみを語るために、（私は）天界とモークシャを成就させるものを説く。吉祥なるシヴァを知ることによって、ダルマ・カーマ・アルタを成し遂げる手段が得られる。

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

彼らは自らに真に益あるものを求めない—ここに大いなる不思議がある。しかも感官と知性がいまだ顕れぬゆえ、幼年は再び大いなる苦をもたらす。

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

望んでも語ることも行うこともできず、才ある者でさえ敬われない。同様に、歯の生え始めの大いなる痛みは、落ち着きのなさと風（ヴァーユ）の動揺によって起こる。

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

さまざまな幼児の病に苦しめられ、また子を奪う霊にも悩まされ、渇きと飢えに身を包まれて、ある時は立ち尽くし、ある時はさまよい歩く。

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

迷いのゆえに、子は糞尿を口にするなどの行いをなすことがある。さらに幼少の頃には耳穿ちの苦を受け、また父母の打擲にも遭う。

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

欲と愛染に責め立てられ、彼らは苦を受ける。文字の学びなどの学業の苦、師や年長者の戒めの苦、そして感官の放逸な働きの苦である。

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

病に常に悩まされる者に、たとえ若さの中であっても、いかにして安楽があろうか。嫉みには大いなる苦があり、迷妄より苦は生ずる。

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

そのような境遇では、怒りに染まった者の欲情はただ苦しみのためとなる。欲火に責められ、夜に眠りを得ない。

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

昼であっても、財を得んとする憂いに心が囚われていて、どうして安らぎがあろうか。さらに女に溺れて身を疲れさせる男にとって、そこで費やされる精の一滴一滴はむなしく失われる。

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

それらを幸福をもたらすものと思ってはならない――ただ汗の滴のようなものだ――虫に責められる卑しき癩病者にとっては。

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

人は言う、女における「快楽」とは、灼ける痒みを掻いて得る束の間の安堵のようなものだと。富を得ようと不安に思い巡らすときに人が思い描く幸福も、またその類である。

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

女人に関わる事において、これに勝るものはないと知るべきである。凡夫にとって、それこそが、心に安らぎを与えぬままの痛みである。

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

ゆえに、昔に互いに得たものも、終わりには別様となり得る。かくして愛しきものは老いに奪われ、病に遍く覆われる。

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

自らの身が老いに圧され苦しめられているのを見ながら、なお離欲に至らぬ者がいるなら、彼より無自覚な者が他にあろうか。

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

老いに打ち負かされた人でさえ、無力ゆえに、妻や子ら、親族、さらには素行の悪い召使いにまで侮られ、辱められる。

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

老いに重く縛られた者は、ダルマもアルタもカーマも、さらにはモークシャさえ成就できない。ゆえに若いうちに、怠らずダルマを修すべきである。

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

ヴァータ（風）・ピッタ（火）・カパ（痰）などの不均衡が病と呼ばれる。まことに、この身はヴァータ等の体液の総和によって成り立つと言われる。

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

ゆえに、この自己の身体は病より成ると知るべきである。風などの体液と別ではなく、また病の檻（おり）のごときものでもある。

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

さまざまな病に悩まされ、身を持つ者は数知れぬ苦しみを多様に受ける。それらは自らの心身で知るほかない—私は他に何を語ろうか。

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

この身には百一の死が定まっていると言われる。そのうち一つは時（カーラ）に結びつくもの、残りは外因による偶発の死と記される。

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

ここに来ると説かれる諸々の病は、薬によって鎮まり、またジャパ（誦持）・ホーマ（護摩）・布施によっても和らぐ。だが時に定められた死は鎮まらない。

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

もし不時の死というものがなければ、人は恐れなく毒を味わうであろう。だが彼がそれを口にしないのは、ゆえに不時の死を畏れているからである。

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

そこには種々の病、蛇などの生きもの、また毒と呪術の業がある。これらは身を持つ者にとって死への門である。

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

たとえダンヴァンタリ自らであっても、あらゆる病に苦しむ者が定めの時に至れば、健康に戻すことはできない。これ以外にはあり得ない。

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

薬も、苦行も、施しも、母も親族も、時に責められる人を守り救うことはできない。

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

大いなる魂が修めるラサーヤナ、苦行、真言誦持、そしてヨーガの成就によって、途切れぬ安寧が得られ、さらには不時の死さえ乗り越え得る。

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

業に駆られて、死した者は胎生の衆生や虫けらの中にさえ再び生まれる。だが、身（からだ）の差別を見分け、業の尽きることによって有身の束縛から離れると観ずる者は、真の洞察を得る。

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

これが「死」と名づけられるものだ。究極の真理において、それは滅びではない。深い闇に入り込んだ者において、急所（生命の要）を断たれるときに起こる。

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

生きものが死の時に味わう苦しみは、この世のどこにも比べるものがない。深い悲嘆のうちに「父よ、母よ、愛しき人よ」と、繰り返し泣き叫ぶ。

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

蛙が蛇に呑み込まれるように、世は死に呑み込まれる。人は、愛する者に囲まれていても、ついには親族に見捨てられる。

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

長く熱い息を吐き、口は乾ききる。床の上で寝返りを打ちながら、何度も何度も迷妄に沈んでいく。

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

すっかり迷い乱れ、焦燥のままに手足を投げ動かす。寝台からは地を恋い、地に伏せばまた寝台を恋う——再び大地を求める。

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

なすすべなく恥も捨て、尿と糞にまみれ、彼は水を乞う——喉も唇も上顎も乾ききっている。

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

「我が財は、我が死後いったい誰のものとなるのか」と思い悩むうちに、彼はヤマの使者に連れ去られ、時の縄に引きずられてゆく。

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

かくして人は人々の見守る中で死に、喉はごろごろと鳴る。生きる自己は、草と水に取りつく蛭のように、段階を追って一つの身から次の身へと移ってゆく。

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

より高き境地を得るとしても、まずこの身を捨てねばならない。分別ある者にとって、乞い願うことから生じる苦しみは、まことに死の苦しみより大きい。

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

死に際の悲しみは刹那であるが、祈りの願いによって生じる果は無量である。ゆえに万界の主ヴィシュヌは、請い願われてヴァーマナの姿を取られた。

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

ゆえに、へりくだりに至らぬ者の憤りはいよいよ増す。今、私は明らかに悟った――死そのものにさえ師となるものがある。

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

欲の渇きを軽くするためだけに、さらに多くを乞い続けてはならない。そこには初めに苦があり、中ほどにも苦があり、終わりには恐ろしい苦がある。

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

あらゆる生きものの存在の本性から、苦しみの連なりは絶えず起こる。これらの苦は、今あるものも、すでに過ぎ去ったものも同じである。

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

人は自らの誕生を嘆くべきではなく、それゆえに厭離に沈むべきでもない。過食からは大いなる苦が生じ、少食からはそれより軽い苦が生じる。

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

食するとき喉は詰まり、では食にいかなる歓びがあろうか。飢えは、あらゆる病のうち最も重い患いと説かれる。

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

まことに鎮める薬の塗布によっても、ただ刹那ほどしか静まらない。飢えという病の激痛は、力を余すところなく断ち尽くす。

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

それに圧されれば、人は他の病と同じく死に至る。たとえ味わいにおいても、舌先にひととき揺らぐだけなら、いかなる幸があろうか。

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

たちまちにして—半瞬のうちに—喉へ至り、また退く。ゆえに飢えと病に灼かれる者にとって、食は薬のごときものと憶えられる。

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

賢者は究竟の義において、それを幸福と思うべきではない。人が死人のごとく横たわり、あらゆる務めと行いを捨て去るとき。

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

たとえそこにあっても、闇（タマス）に心を駆り立てられる者に、いかで安楽があろうか。たとえ目覚めても、世の務めに打ちひしがれた自己に、いかで安楽があろうか。

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

耕作・商い・奉仕などの激しい労苦、牛の世話などの疲れ果てる務めによって、朝には小便と大便に悩まされ、昼には飢えと渇きに責め立てられる。

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

満ち足りたと思う者でさえ欲に駆られ、夜には衆生が眠りに圧倒される。財を得るにも苦があり、得た財を守るにもまた苦がある。

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

財を失えば悲しみ、費やしても悲しみ—そもそも財にいかなる安楽があろうか。盗賊、水、火、さらには身内、さらには王によってさえ脅かされる。

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

富める者には恐れが常にある。身を受けた者に死の恐れがあるように。空では鳥が肉をついばみ、地では獣がそれを食らうがごとく。

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

水の中では魚に食われるように、同じく至る所で富める者は絡め取られる――栄えの時には迷い、苦難の時には抑えられる。

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

どうして取るに足らぬ財が幸福をもたらそうか。得ようとするその時から苦しみを生むのだから。得る前は財を求めて心乱れ、得た後は万の所有に執着しなくなる。

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

二つのうち、財の主は苦しみ、離欲の智慧ある者こそ幸いだと私は思う。春と夏の熱は苛烈であり、雨季の移ろいもまた容赦ない。

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

風と日差しに打たれ、雨に濡らされ――たとえ季節が正しく巡っても――どうして幸福があろう。婚姻の儀礼が長く広がれば苦があり、その後の懐胎を抱え持つことにもまた苦がある。

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

「不順な出産の苦痛に悩まされ、汚物などの始末という苦役にも苦しめられている。今はわが子が歯と目の病にかかっている――ああ、なんという艱難！私はどうすればよいのか。」

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

我が牛は失われ、耕作は破れ、妻は逃げ去った。しかも今、このさすらいのならず者どもが我が家に来て、我に恐れを告げ知らせる。

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

妻はまだ若く、幼子もいる——誰が炊事をするのか。さらに娘を嫁がせる時、どのような婿がふさわしいのか。

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

そのような憂いに圧される家の者に、いったいどこに安楽があろうか。

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

家の憂いにかき乱される人にとって、聞学も、品行も、あらゆる徳も、焼かれていない土器に入れた水のように、身とともに滅び去る。

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

王位にあっても、和盟と戦争の思いに縛られていては、どこに安楽があろう。わが子からさえ恐れが生じるところに、いかなる幸福があり得ようか。

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

ほとんどすべての有身の者にとって、恐れは多く同類から起こる。同じものを欲するがゆえに、犬が互いに敵するように、相争うのである。

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

この地上で、森に入らずして名を成した王はない。すべてを捨て去る者は、安らかに立ち、恐れなく満ち足りている。

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

まことに戦いにおいて、威光あるカルタヴィーリヤの千の腕を、勇猛なる仙人の子が地に落とした。

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

ダシャラタの子ラーマは、仙人の子ラーマ（パラシュラーマ）の比類なき威力を打ち砕いた。彼は大いなる魂を備え、崇高なる者であったが。

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

ジャラーサンダの威光によってラーマの名声は覆われ、ジャラーサンダの名声はビーマによって覆われた。さらにビーマのそれも、風の神の子によって覆われた。

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

ハヌマーンもまた、太陽に打ち退けられて地に落ちた——不壊の鎧をまとうダーナヴァのすべて、力の驕りに膨れた者どもに立ち向かったその者が。

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

敵を討つ栄光のアルジュナでさえ、牛飼いたちに打ち負かされた。燃え盛る威力を備える太陽でさえ、ときに雲に覆われる。

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

雲は風に押し流される。だが風の勢いは山々に抑えられる。山々は火に焼かれる。だがその火は水に鎮められる。

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

その水は諸々の太陽によって乾かされる。しかもその太陽たちも水とともに—まさしく三界すべてが—ブラフマーの一日が尽きるとき滅び去る。

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ブラフマーでさえ、神々とともに、二つのパラールダの時の終わりに再び収斂して消滅へと引き戻される—至上の自己たるシヴァによって。

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

かくしてこの世には、まことに至上の力と呼べるものはない――ただ一なる宇宙の主、滅びなき至上の真我を除いて。

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

優劣はただ相対にすぎぬと知り、己の知恵へのあらゆる驕りを捨てよ。このような世にあって、誰が真に卓越し得ようか――神であれ、学匠であれ。

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

全知の者はなく、また万事において全く愚かな者もいない。人が真に理解するところの分だけ、その事において彼は賢者と呼ばれる。

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

事を調え裁くにおいて、その効力はおおむねどこでも等しいと伝えられる。されど富の過多により、ある者の影響はある所でいっそう大きくなる。

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

神々はダーナヴァに征服され、そしてそのダーナヴァもまた神々に征服された。かくして世は相互依存により成り立ち、運命がもたらす勝敗が巡りゆく。

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

かくして王たちには、ただ衣二枚と、プラスタに量られた食のみ。車乗り、寝台、座具など、これを超えるものはただ苦しみの因となる。

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

第七の住まいにあっても、持ち物はただ簡素な寝台のみ。幾千の水甕に比しても、それは苦労と労苦の広大な重荷となる。

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

暁に、楽器の轟きが町人らとともに響き渡る。だが我が家で鳴らされるのは、王権の慢心を誇示するだけの虚しい音にすぎない。

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

あらゆる装身は重荷、あらゆる塗香や化粧は穢れ。すべての饒舌は歌と誤られ、舞いは狂える者の所作である。

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

このように王権の享楽を味わって、思惟すれば、いかで安楽があろうか。王たちは争いの時、ただ不安と憂いのみ—互いに征服せんとする欲に駆られる。

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

おおむね、ナフシャらの大王たちは、繁栄の光沢に酔い、天界に至りながらもなおそこから堕ちた。はたして、ただの富と幸運によって永続の安楽を得る者がいようか。

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

たとえ天界にあっても、どうして安楽があろうか。燃え立つほどに勝れた栄光を見れば、神々は互いに高下を競い、上へ上へと、次々に他を凌ぐ位に立っているのだから。

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

天界において人は、功徳の果を根元が尽きるまで味わうのみで、さらに別の行いを積むことがない。これこそ、この事におけるきわめて恐ろしい過失である。

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

根を断たれた樹が、幾日かの後に地に倒れるように、功徳が尽きれば天界の住人もまた堕ちてゆく。

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

快楽の追求に心を据える者にとって、享楽と歓喜の奔流のただ中で、苦しみが不意に落ちてくるその転落は、天界の住人にさえことさらに痛ましい。

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

かくして、天界においてさえ、熟慮すれば神々に真の安楽はない。享受の対象が成就しなくなると、天の快楽を求めてなした行為の功徳もまた尽きる。

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

そこでは、身をもつ者たちが地獄の火の中で甚大な苦痛と艱難を受け、言葉・心・身体より生じる恐ろしい種々の苦患に責めさいなまれる。

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

そこでは斧による激しい伐採があり、樹皮は剥ぎ取られた。さらに葉も枝も実も、荒れ狂う風にあおられて落とされた。

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

樹木や草木などの不動の生類にも苦がある。河により根こそぎにされ、象や他の有身のものに引き倒され、また山火事・霜・乾ききる熱によっても苦しむ。

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

また、蛇や毒蛇も、怒りが起これば苦しみは凄まじい。世においては、悪しき者は殺され、また縄の輪で縛られる。

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

虫たちには、生と死が忽ちに、幾度も幾度も訪れる。這いまわる衆生の群れにも、このように多様な苦しみがさまざまに起こる。

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

獣を「従わせる」とは、杖で打つことにほかならない。鼻を穿たれる恐怖があり、また追い棒の鋭い打擲がある。

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

籐や木などの枷、また鉤で四肢を縛りつける。さらに苦悩で心を責め、乞いを強い、若き者らをも圧迫する。

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

自らの群れと引き離され、力ずくで連れ去られ縛られることにより、身をもつ獣たちはこのように多くの苦を受ける。

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

雨と寒さと灼熱の陽より苦が生じる—それは生きものと鳥にとって耐えがたい艱難である。かくして身ある者は多様に悩まされ、責め苦を受ける。

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

人は胎内に宿ることに大いなる苦があり、また誕生にも苦がある。幼少には無明ゆえの苦があり、少年期には師の教戒という規律がある。

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

青春には欲と愛染によって苦しみ、また嫉み（ねたみ）によっても苦しむ。さらに農耕・商い・奉仕などの生業、牛の世話などの労働によっても苦しむ。