Adhyaya 123

Verse 1

सिद्ध उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि ज्ञानरूपं तवाग्रतः । ज्ञानस्य नास्ति वै देहो हस्तौ पादौ च चक्षुषी

シッダは言った。「聞け。汝の前に、知の真の相を説こう。知にはまことに身体がない——手もなく、足もなく、眼もない。」

Verse 2

नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै

知には鼻も耳もなく、また骨の組み立てもない。では、いったい何によって知は真に「見られる」のか。さらに、その相（しるし）は何であるのか。

Verse 3

आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी

常にあらゆる形相を離れた者は一切を知り、まさに全知者である。太陽は昼を照らし、月は夜を照らす。

Verse 4

गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम

灯火が家を照らすように、これらの光もまた世のただ中に在る。いま聞け、徳ある者の最上よ――その至上の住処は、いかなる光明によって見られるのか。

Verse 5

न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्

愚かなる者どもは、ヴィシュヌのマーヤーに惑わされ、身の内に宿る比類なき智を悟らない――それは瞑想によって灯され、輝くのである。

Verse 6

तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम्

その至上の住処は、それ（至上そのもの）によってのみ見られ、月や太陽などによってではない。その智は手足なく、眼なく、また耳をも離れている。

Verse 7

तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः

彼の歩みは遍くあり、すべてを摑み、すべてを見る。さらにすべてを嗅ぎ、婆羅門の最勝よ、同じくすべてを聞く――これに疑いはない。

Verse 8

नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते

あらゆる闇を滅するに、知識に勝る灯はない。それは天にも地にも、また冥府にも、至るところに見いだされる。

Verse 9

कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते

智慧はこの身の内に宿るが、迷える者はそれを見いだせない。われは知の座を説こう、そこから真の悟りが生まれる。

Verse 10

प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा

おお二度生まれし者よ、生きとし生けるものの心には、欲望などが常に宿る——大いなる享楽、また大いなる迷妄とそれに連なる状態も。

Verse 11

विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत्

常に分別の火によって一切を焼き尽くし、全身が安らぎとなった者は、感官の対象を制御すべきである。

Verse 12

ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्

そのとき、あらゆるタットヴァの義を見通す智が生じる。真実を根とするその智は、清浄無垢にして、すべてを照らし出す。

Verse 13

तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे

それゆえ、あらゆる安楽を増す寂静を修めよ。怨敵にも友にも等しく、他者にも自分と同じ心で接しなさい。

Verse 14

भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्

常に自らを律し、食を節し、諸根を制せよ。軽々しく親密を結ぶな、怨みを遠く捨て去れ。

Verse 15

निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि

執着なく渇愛を離れ、独り静かな処に身を寄せれば、万物を照らす知者となり、すべてを見通す賢者となる。

Verse 16

एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः

一つの場所にとどまっていれば、愛しい子よ、三界に起こることを悉く知るであろう。わが恩寵により、全ての次第を必ず知る、疑いはない。

Verse 17

कुंजल उवाच । सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः

クンジャラは言った。「おおブラーフマナよ、あの成就者（シッダ）によって、知の真の姿が私に顕わとなった。私は常にその教えの言葉に安住し、さらにその境地そのものにより薫陶され、形づくられた。」

Verse 18

त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः

たとえ我が一処にとどまるとも、三界に起こることのすべて——そのままを知る。まことのグルの恩寵によって。

Verse 19

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम

これらすべてを汝に語り尽くした——まことに我が身の来歴の物語にほかならぬ。ほかに何を説こうか。告げよ、二度生まれの最勝よ。

Verse 20

च्यवन उवाच । कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्

チャヤヴァナは言った。「汝は智者の最勝であるのに、いかにして鸚鵡の胎に生を受けたのか。その因を我に告げよ——一切の疑いを滅するものを。」

Verse 21

कुंजल उवाच । संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च

クンジャラは言った。交わりより罪は生じ、交わりより功徳もまた真に生ず。ゆえに心清き者は、不相応なるもの、ダルマに背くものとの交わりを避けるべきである。

Verse 22

लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः

ある罪深き猟師が、一羽の幼い鸚鵡を捕らえ、縛り上げて連れ去り、売らんとして出立した。

Verse 23

चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः

彼がへつらいに長け、姿かたちも麗しく、言葉にも巧みであるのを見て、あるバラモンが彼を受け入れ、わたしへの愛情ゆえに彼をわたしに捧げた。

Verse 24

ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः

智慧と瞑想に常に安住しているのは、ただこの私である、二度生まれの最勝よ。平らな地にて、子どものような性をもって、ただ好奇心ゆえに掌の上にとどまっている。

Verse 25

तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः

バラモンの最勝よ、私は彼の戯れの言葉に魅了され、心は常に彼に捧げられていた――シュカの子の姿として現れたその者に。

Verse 26

मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्

私がそのように語っていると、彼もまた「愛しき者よ、愛しき者よ、どうぞお座りなさい」と答えた。さらに言った、「幸いなる者よ、今すぐ沐浴し、ただちに神を礼拝しなさい。」

Verse 27

इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्

このようなへつらいの言葉で彼は私に語りかけた。そしてその言葉の戯れのゆえに、私の最上の智慧は記憶からすべり落ちてしまった。

Verse 28

पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे

花を求め、またその実を味わおうと森へ赴いたが、猫が鸚鵡をさらい去り、それが我が悲しみの因となった。

Verse 29

मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः

我がすべての仲間、善き行いの友らの前で、猫がその鳥を殺し、まさしくその猫がそれを食らった。

Verse 30

श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः

おお婆羅門よ、へつらい言葉を弄した鸚鵡シュカが死んだと聞くや、彼は大いなる悲嘆と深い苦悩に沈み、甚だしく打ちひしがれた。

Verse 31

तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव

その苦しみによって我は惑わされ、その激しさにより甚だしく責め苛まれている。婆羅門の中の最勝よ、我は大いなる迷妄の網に固く縛られている。

Verse 32

प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः

迷妄により心が揺らぎ、彼は「ラーマチャンドラ！」また「シュカラージャ！」と取りとめもなく口走り、学識ある婆羅門よ、さらには「シュローカラージャ」とまで呼んだ。

Verse 33

ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्

それゆえ私は悲嘆に焼かれ、自らの業によってこの境地に至った。いま、婆羅門の中の最勝者よ、聖なるシュカについても—その別離について—聞いてほしい。

Verse 34

विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्

成就した聖者によって明かされたその知恵さえ、私は忘れてしまった。へつらいの鸚鵡シュカを思い出すたび、私は悲しみに焼かれる。

Verse 35

वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः

バールガヴァよ、彼が常に「ヴァツァ、ヴァツァ！」と囀り続けるのを聞け。散文と韻文の句を、磨かれたサンスクリットの音節で織り成して語るのだ。

Verse 36

त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्

汝なくして、愛し子よ、今この時だれが私を悟らせてくれようか。ゆえに、鳥の王よ、不思議なる物語によって私を喜ばせ、恵みを垂れたまえ。

Verse 37

अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्

このひどく人けなき園で、私を置いて汝はどこへ行ったのか。いかなる過ちによって私は汚れたのか。今すぐ私に告げよ。

Verse 38

एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः

そのような憐れみ深い言葉に惑わされ、私はかくのごとく語り続けた——このように嘆き、悲しみによってひどく責め苦しめられて。

Verse 39

मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी

その迷いによって私は死に、さらにその同じ心のありさまに惑わされた。死の時の感情がいかなるものであったか、そのとおりに私の心構えと理解もまたあった。

Verse 40

तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः

そのような心のありさまのままに、ああ最勝の婆羅門よ、私は生を受けた。そして知と憶念を授ける胎内の住処を得た。

Verse 41

स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना

私はかつて為した業を思い出した——自らの意志で行った行いである。何をしてしまったのか、罪深く愚かな、己を律せぬ者であるこの私が。

Verse 42

गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्

再びガルバ・ヨーガに安住し、私はもう一度彼を観想する。そこから、汚れなき智慧が我に生じた——まことに一切を見通す眼である。

Verse 43

गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च

その師の恩寵によって、まことに最上の智慧が得られる。さらに師の水のごとく澄んだ言葉により、身の穢れさえも洗い清められる。

Verse 44

सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्

おお婆羅門よ、私は外も内も洗い清められ、清浄とされた。さらに私は、鸚鵡の種に生じるという畜生の生をも得た。

Verse 45

शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः

Śukaを念じる禅観の力によって死が近づいたとき、その婆羅門はまさにその時に没した。意識は同じ観想の境地によって深く形づくられていた。

Verse 46

तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते

かくして私は地上において猪の姿として再生した。生きとし生けるものは、死の時に起こる心のありように応じて、次の生を受けるのである。

Verse 47

तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि

衆生は観想の対象とまさしく同じものとなる。すなわちその形を帯び、それに全身全霊で帰入し、その徳を具え、そしてその心の傾向そのものとなって、真にその境地に至る。

Verse 48

मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते

おお、婆羅門の中の最勝者よ、死の時については、内なる心のありようにおいてさえ疑いはない。ここにおいて、偉大なる心の者よ、我は比類なき智を得た。

Verse 49

तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते

それによって我は一切を明らかに観る——過ぎしもの、来たるもの、そして今あるものを。おお大智の者よ、大いなる心の者よ、智慧そのものを通してさえ。

Verse 50

सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्

ここにおいて、我はなお此処に留まりつつも一切を知る。疑いはない。これは輪廻（サンサーラ）に巡り続ける人々を渡すためである。

Verse 51

नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन

おお婆羅門よ、世の束縛の鎖を断ち切るグルに等しいティールタ（聖地）はない。これらすべてを汝に説き明かした。今、聞け、ブリグの愛し子よ。

Verse 52

यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति

おお婆羅門よ、汝が問うたことはすべて余すところなく明かされた。水によって、地に触れて生じたものを含む一切の外なる穢れは滅する。

Verse 53

जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम्

グルの聖なる臨在は聖地（ティールタ）として、他生に犯した罪を滅する。まさに輪廻（サンサーラ）を渡り越えるためには、動く生けるティールタこそ最上である。

Verse 54

विष्णुरुवाच । शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम

ヴィシュヌは言った。「かくして大いなる智慧者シュカは、大魂チヤヴァナに真理を明かしたのち沈黙した、王の中の最勝者よ。」

Verse 55

एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते

これにて、最上の動くティールタについて、すべてを汝に語り尽くした。いま恩寵を選べ—汝に吉祥あれ—心にある望みのままに。

Verse 56

वेन उवाच । नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन

ヴェーナは言った。「権勢への欲から王国を望むのではない。他に何ものも求めぬ。ジャナールダナよ、我はこの身を損なわず、汝の神聖なる御身へと入りゆきたい。」

Verse 57

एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच । यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते

「これこそ我が相応しき恩寵と思う。もしここで授けようと真に望むなら。」ヴィシュヌは言った。「王よ、アシュヴァメーダとラージャスーヤの祭祀を行え。」

Verse 58

गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम्

おお大いなる心の者よ、牛・土地・黄金・水・穀物を布施せよ。かかる施しによって罪はまことに滅び、婆羅門殺（ブラフマハティヤー）などの恐るべき罪さえも消え去る。

Verse 59

चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते

人の四つの目的（四住処）は布施によって必ず成就する。疑いはない。ゆえに王よ、布施を行い、それを我に捧げよ。

Verse 60

यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम्

いかなる心のありようであれ、我を念じて供え施す者には、その心のありようにふさわしい果を、まことに我がもたらす。

Verse 61

ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः

聖仙（リシ）を見、触れたことにより、汝の積み重ねた罪の集積は崩れ落ちた。祭祀（ヤジュニャ）の終わりに、汝は我が身に至るであろう。疑いはない。

Verse 62

एवमाभाष्य तं वेनमंतर्द्धानं गतो हरिः

このようにヴェーナに語り終えると、ハリ（ヴィシュヌ）は姿を消した。