Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

ヴィシュヌは言った。「子らに向かい『クンジャラは、ダルマを翼とする鳥である』と告げると、大いなる賢者は沈黙し、彼らにそれ以上語らなかった。」

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

バニヤン樹の下に座した最上の再生者は、大いなる鸚鵡に告げた。「汝は誰ぞ——法（ダルマ）を説く師にして、鳥の姿で世を巡る者よ。」

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

汝はデーヴァか、あるいはガンダルヴァか、またはヴィディヤーダラか。誰の呪いにより、罪ある鸚鵡の生に堕ちたのか。

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

おおシュカよ、いかなる因によって、汝はかくも非凡にして感官を超える智を具するのか。それは誰の大いなる功徳より生じ、いかなる苦行（タパス）の果として現れたのか。

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

あるいは、なぜこの姿に身を隠すのか、大いなる心の者よ。汝は誰ぞ——シッダか、あるいは神（デーヴァ）か。その理由を我に語れ。

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

クンジャラは言った。「おお成就者よ、我は汝を知る——汝の家系とすぐれたゴートラを。さらに、汝の学識と、苦行（タパス）より生じた力をも知る。それによって汝は大地を遍歴するのだ。」

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

おお婆羅門よ、すべてを汝に語ろう。善き誓願を守る者よ、ようこそ。聖なる座に坐し、涼やかな木陰に身を寄せよ。

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

不顕現より梵天ブラフマーが現れ、そこからプラジャーパティが生まれた。さらに徳を具えた婆羅門ブリグは、二度生まれの者として梵天に等しかった。

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

彼にはバールガヴァという子があり、あらゆるダルマと世の目的の真理を知っていた。その系譜において、婆羅門よ、汝は地上に名高いチャヴァナである。

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

我はデーヴァでもガンダルヴァでもなく、またヴィディヤーダラでもない。婆羅門よ、我が何者かを語ろう、我が言葉を聴け。

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

カश्यパの系譜に、ある最上の婆羅門が生まれた。彼はヴェーダとその補助学（ヴェーダーンガ）の真義を知り、あらゆる祭式と義務の正しい理解を照らし出した。

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

彼はヴィディヤーダラの名で知られ、高貴な家柄と善き行い、諸徳を備えていた。しかもその時、婆羅門よ、繁栄と正しい作法、そして苦行の戒めによって輝いていた。

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

そのヴィディヤーダラには三人の息子がいた。ヴァスシャルマー、ナーマシャルマー、そしてダルマシャルマー――まさにその三人である。

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

その中で私はダルマシャルマー、末弟にして徳に乏しい者。兄ヴァスシャルマーはヴェーダとシャーストラの義に通じている。

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

ナーマシャルマーは作法においても、学識などの善徳においても満ち、きわめて賢明であった。さらにもう一人も彼に似て、いっそう徳が勝れていた。

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

ただ私ひとりが大いなる愚か者となってしまった—聞いてください、徳ある者の中の最上よ。婆羅門よ、いつになれば私は、諸々の知のうち最勝なる、吉祥の本質とその義を得られるのでしょうか。

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

「わたしは聞こうともせず、また比類なき師の御宅へも参りません。ゆえに父はこのように私を案じるでしょう。」

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

「『ダルマシャルマン』とはまことに我が子の名だが、むなしい名となった。地上に生まれながら、学もなく、徳の蔵でもない。」

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

かく思い巡らし、法に生きる父は深く嘆いて私に言った。「行きなさい、わが子よ、師の御宅へ。学びの目的を正しく成し遂げよ。」

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

父のその不吉な言葉を聞いて、私は言った。「父上、私は師の御宅へは参りません。そこはあまりにも悲しみに満ちています。」

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

「常に打たれ、眉をひそめて怒鳴られ叱責されるところでは、食も見当たりません。聞きなさい、徳ある者の中の最上よ、これがカルマの働きです。」

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

昼も夜も眠れず、安楽を得る手立てもない。ゆえに、いとしい者よ、悲しみに満ちているので、師の住まいへは行かぬ。

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

学ぶべき務めは果たします。遊びだけを望んでいるのではありません。あなたのご加護により食し眠り、父上、遊びにもまた加わりましょう。

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

幼子らと安らかに暮らしていても、彼は昼夜たゆまず励んでいた。私が迷っていると悟ると、その法にかなった人は深く嘆き、私に語りかけた。

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

ヴィディヤーダラは言った。「わが子よ、軽率に振る舞ってはならぬ。学びのために真摯に励め。知によって安楽が得られ、また比類なき名声と誉れも得られる。」

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

知は天界と解脱（モークシャ）をもたらす。ゆえに学びを修めよ。初めは大いなる苦に根ざすが、やがて学びは安楽を授けるものとなる。

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

それゆえ、わが子よ、学びを成就せよ——師の家へ赴け。父の言葉に従わぬなら、私はこのように日ごと日ごと苦しみ続けよう。

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

どこにとどまっても、私は常に財の損失を招いてしまう。人々は私を嘲り、婆羅門よ、私は蔑まれている。

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

そのとき、命さえ断たれるかと思うほどの恥が私に生じた。婆羅門よ、学びを求める私は、いかなる師を訪ね、願い奉るべきか。

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

かくして彼は不安の思いに没し、悲しみと憂いに包まれた。「いかにして真の知を知り、いかにして徳を得るべきか。」

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

「いかにして天界を得るのか。いかにして解脱（モークシャ）へ赴くのか。」——婆羅門よ、彼はそのように思い巡らし続け、再び老いへと沈んでいった。

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

ある時、私は神の社に悲しみに沈んで座していたが、わが善き福徳に促されて、一人の成就者（シッダ）の聖仙がそこへ来た。

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

外の支えに頼らず、食を節し、常に内なる歓喜に安住して欲を離れ、ブラーフマナよ、独居を守り、ヨーガに結ばれ、諸感官を制した者。

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

至上のブラフマンに溶け入り、智慧・瞑想・サマーディを具えたその方に、ブラーフマナよ、智慧そのものを姿とする大いなる聖者として、私は帰依した。

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

清らかな心で信愛をもって首を垂れ、偉大なるマハートマンに礼拝して、私はその御前に立った。

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

「私は哀れな境遇に生まれ、さらに福も薄い。ゆえに問う、ブラーフマナよ、なぜあなたは嘆き悲しむのか。」

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

「いかなる意図と内なる心のありようによって、人はまことに苦しみのみを味わうのか」——その時、最勝のバラモンよ、智ある知者にしてヨーギーなる者が、かくして私に問いかけた。

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

私はまったくの愚かさゆえに、彼にただ彼自身の以前の語りを述べたにすぎない。かくしてすべてを聞かされたなら、どうして彼が全知へと至り得ようか。

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

このゆえに私は大いに苦しむ。あなたは常に我が帰依処である。そしてその大いなる魂は、知の原因と根拠そのものを、すべて私に語ってくださった。