Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

クンジャラは言った。「そのときナーラダは、カーモダと呼ばれる神妙なる都を見た。そこにはあらゆる神々が群れ集い、すべての願いを完全に成就し繁栄させるために現れていた。」

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

カーモダーの家に到り、すぐれたバラモンは中へ入った。ついでカーモダーを見て、彼女があらゆる欲求に満ちているのを知った。

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

彼女は礼拝と優しい歓迎の言葉によってそのバラモンを敬った。バラモンは妙なる座に就き、やがて最勝の二度生まれは彼女に問いかけた。

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

彼は、ヴィシュヌの神聖なる光輝より生まれた彼女に、安らかに暮らし健やかであるかを尋ね、「おお、福徳ある者よ」と呼び、祝福の言葉で敬って讃えた。

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

カーマダーは言った。「あなたがたのヴィシュヌの恩寵により、私は安らかに過ごしております。大いなる智者よ、説き明かしてください——あなたは問いと答えの根源なのです。」

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

おお、牟尼の中の最勝者よ、我が身のうちに大いなる迷妄が生じました——それはあらゆる世界に遍満し、私の内では分別の智慧を滅ぼします。

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

そこから眠りが生じました。まさにそれは、世の人々に働く眠りのごとくです。賢者よ、私が眠っている間、まことに恐ろしい夢を見たのです。

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

おお、婆羅門の中の最勝者よ、誰かに告げられて、彼は来て私の前に立ちました。あの未顕現のフリシーケーシャは、そののち輪廻（サンサーラ）へと入ってゆくでしょう。

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

その時以来、私は悲しみに覆われております、大いなる御心の方よ。ゆえにその原因をお告げください――あなたは智者の中の最勝者です。

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

ナーラダは言った。「吉祥なる御方よ、人間の間には夢が確かに起こる。ヴァータより生ずるもの、ピッタより生ずるもの、カパより生ずるもの、そして諸ドーシャの同時作用より起こるもの――これに疑いはない。」

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

そして神々の間では、美しき方よ、夢も眠りも起こらない。日の出の時刻にこそ、最上の吉夢が見られる（成就する）。

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

人々にとって真に吉祥なる夢は、功徳（プンニャ）の果をもたらす。今、吉祥なる御方よ、別の仕方で夢の原因を説こう。

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

麗しき御顔の方よ、強大な風の揺り動かしによって水が震えると、微細な水滴がちぎれ離れる。そこから水の集積が生じる。

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

吉祥なる方よ、この清らかな水の滴はただ外へと落ち、やがて再び溶け去る——ある時は見え、ある時は見えぬ。

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

同じく、夢の真のありさまを説こう。聞きなさい、美しき人よ。真我は清浄にして離欲、執着と嫌悪を離れている。

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

五大元素より成る有身の状態を超えて、彼はまったく揺るがずにとどまる。二十六のタットヴァの中にあって、これこそが中核の実在として輝く。

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

清浄なる真我—独りにして常住—がプラクリティと結びつくとき、その諸状態と生命の風（プラーナ）の諸相により、あたかも所から所へ移動するかのように見える。

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

真我とその光明より、相応する光明が生じる。そしてまさにその内なる我は、吉祥なる名を帯びるものとして宣言される。

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

吉祥なる者よ、乳の中の水滴が別物のように見えるように、個我の内に輝く内なる自己（アンタラートマン）もまた、個の自己とは別として説かれる。

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

彼こそ大地、彼こそ風、そして彼は虚空そのものでもある。彼は水であり、火として燃え輝く者でもある——この五つは太初に造られた。

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

その大いなる霊の自己の光輝から生まれたこれらの存在は、たとえ穢れの姿に見えても、彼との交わりを得れば、まことに一体性（彼との合一）へと至る。

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

麗しき顔の者よ、自らの性質の汚れによって彼らは自滅し、そののち幾度も幾度も、別の身を受けた生を望む。

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

彼らのこの戯れの遊行こそ創造へと結びつく因である。水の上の波のように、それは生じ、また消え去る。

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

かかるものには、繰り返しの生起と繰り返しの滅尽が、幾度も幾度もある。水の姿が移ろうことが譬えであり、彼らもまた同様である—疑いはない。

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

女神よ、自己（アートマン）は滅びない。火も風も滅びない。地も虚空も滅びず、水もまた滅びない。

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

この五つは自己とともに生じ、また去る。されど、吉祥なる者よ、自己とそのほかは本性として常住である—疑いはない。

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

彼らの身をもつ存在—身体の集合—は、生じたその瞬間から滅びへと向かう。感官の対象の重い過失、すなわち貪着・嫌悪などに打ち倒されるからである。

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

二度生まれの者よ、五種の性質をもつ生命の息（プラーナ）は、まことに身体の塊から去ってゆく。身体の終わりにおいて自己はとどまり、またそれに応じた微細の形も共にある。

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

火より生じた火花が現れて輝くように、内なるアートマンもまた顕現し、見えるものと見えぬものとを生み出す。

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

清浄なる自己は至上のブラフマン、常に目覚め、永遠である。されど束縛された内なる自己は、プラクリティとその大いなるグナに縛られている。

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

食によって養われた内なる自己は安楽へと向かう。だが過度の安逸から迷妄が生じ、ゆえに心は惑わされる。

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

その後、解消と惰性を増し広げるタマスの眠りが起こる。そのとき太陽は脈道のごとき路を行き、メール山を越えてさらに進む。

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

そのとき、太陽が昇らぬかぎり「夜」となる。だが感官の対象という闇から解き放たれると、内なるアートマンは光り輝く。

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

しかし内なるアートマンは、タットヴァの本性をもつ諸バーヴァより成り、五大に養われ、前生に定着した残習によって形づくられた身の聚（ピンダ）により、捉えられ縛られて運ばれてゆく。

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

大いなる心の人よ、彼はまことに、あるときは高く、あるときは低い境地へと赴く。輪廻（サンサーラ）の中にある内なる我は、過失に縛られ、駆り立てられて進むからである。

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

ジーヴァートマンは身体を守り、内にあってその支えとしてとどまる。上行の気ウダーナが激しく震えると、その震動から音が生じる。

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

乾いた鞴（ふいご）が空気で満たされると息を吐き出すように、同じく音の力により、ウダーナは息を強く動かさせる。

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

アートマンの威力によってウダーナは強大となる。かくして身体はすっかり昏迷し、死体のごときありさまとなる。

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

そのとき眠り――マハーマーヤー――は彼の肢体を巡り、心臓に、喉に、口に、そして鼻先に住みつく。

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

両腕を引き寄せて揺るがず立ち、心と臍の領域にそれが宿るとき、自己（アートマン）の力により、その生命の風はウダーナと呼ばれる。

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

それはきわめて激しく起こり、力の流れを塞ぐ。縄で固く縛られた木の杭が、その場に堅く据わるように。

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

同じく、プラーナ・ヴァーユ（生命の息）は諸々の自己に結びついている、疑いはない。だがその息が内なる自己に専心するとき、美しき面影の者よ、それは内奥の没入において揺るがず定まる。

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

幸いなる御方よ、知性が惑わされると、内なる自己はあちこちへ走り回る。前生に積んだ残存の印象を思い起こし、幾度となく同じ傾向へと突き進む。

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

そこに安住した大いなる賢者は、みずからの意のままに再び歓喜する。かくして内なる自己は、さまざまな夢を観る。

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

彼は高貴なる者と相反する者とを見、業に結ばれた衆生を観る。また山々—きわめて険しく近づき難いもの—と、高低さまざまな地形をも観る。

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

これこそがヴァータ（vāta）より生ずる状態であると知れ。さらに私は、カパ（kapha）にも似ると言う。そのとき水—川、池、そして飲み水のある場所—を観る。

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

女神よ、もし火と、豊かにして最上の黄金とを見たなら、その幻視こそピッタ（pitta）に関わる状態の徴と知れ。さらに私は、その後に起こること、成り行きも語ろう。

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

暁に見られる夢は、美しき腰の者よ、吉とも凶ともなる。業と結びついて、利得と損失とを明らかにする。

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

麗しき肌の貴婦人よ、われは夢の状態すら汝に説き明かした。高貴なる者よ、来たるべきことはまことにヴィシュヌ（Viṣṇu）の御意志により成就する。

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

まさにその因縁ゆえに、汝は—確かに目撃して—その凶兆の夢を見たのだ。