Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

Role-Allocation in Virāṭa’s Court: Nakula, Sahadeva, and Draupadī’s Concealment

(अरोगा बहुला: पुष्टा: क्षीरवत्यो बहुप्रजा: । निष्पन्नस त्त्वा: सुभृता व्यपेतज्वरकिल्बिषा: ।। नष्टचोरभया नित्यं व्याधिव्याप्रविवर्जिता: । गावश्व सुसुखा राजन्‌ निरुद्धिग्ना निरामया: ।। भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटपशवो नृप ।।) राजन! मेरे द्वारा रक्षित होकर राजा विराटके पशु तथा गौएँ नीरोग, संख्यामें अधिक, हृष्ट-पुष्ट, अधिक दूध देनेवाली, बहुत संतानोंवाली, सत्त्वयुक्त, अच्छी तरह सम्हाल होनेसे रोगरूप पापसे रहित, चोरोंके भयसे मुक्त तथा सदा व्याधि एवं बाघ आदिके भयसे रक्षित होंगी। महाराज! वे उद्वेगरहित, सुखी और निरामय तो होंगी ही। अहं हि सततं गोषु भवता प्रहितः पुरा । तत्र मे कौशलं सर्वमवबुद्धं विशाम्पते,भूपाल! पहले आपने मुझे सदा गौओंकी देखभालके कार्यमें नियुक्त किया है। इस कार्यमें मैं कितना दक्ष हूँ, यह सब आपको विदित ही है

Sahadeva uvāca: arogā bahulāḥ puṣṭāḥ kṣīravatyo bahuprajāḥ | niṣpannasattvāḥ subhṛtā vyapetajvarakilbiṣāḥ || naṣṭacorabhayā nityaṃ vyādhivyāghravivarjitāḥ | gāv-aśvāḥ susukhā rājan niruddvignā nirāmayāḥ || bhaviṣyanti mayā guptā virāṭapaśavo nṛpa | ahaṃ hi satataṃ goṣu bhavatā prahitaḥ purā | tatra me kauśalaṃ sarvam avabuddhaṃ viśāṃpate ||

サハデーヴァは言った。「王よ、私が守護すれば、ヴィラータ王の牛馬は健やかとなりましょう—数は増え、よく肥え、乳は豊かで、子も多く産みます。正しく養えば、病という『罪』から離れ、熱と苦患を免れます。盗賊への恐れは消え、虎や他の猛獣といった危難からも守られ、病にも侵されぬでしょう。彼らは騒ぎなく安らかで、心地よく、無病であります。そもそも以前、あなたは私を常に牛の世話に任じられました。民の主よ、その務めにおける私の技量のすべてを、あなたはすでにご存じです。」

अरोगाःfree from disease
अरोगाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअ-रोग (अरोग)
FormFeminine, Nominative, Plural
बहुलाःnumerous
बहुलाः:
Karta
TypeAdjective
Rootबहुल
FormFeminine, Nominative, Plural
पुष्टाःwell-nourished
पुष्टाः:
Karta
TypeAdjective
Rootपुष्ट (पुष्)
FormFeminine, Nominative, Plural
क्षीरवत्यःabounding in milk
क्षीरवत्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्षीरवत्
FormFeminine, Nominative, Plural
बहुप्रजाःhaving many offspring
बहुप्रजाः:
Karta
TypeAdjective
Rootबहु-प्रजा
FormFeminine, Nominative, Plural
निष्पन्नसत्त्वाःpossessing developed vigor/strength
निष्पन्नसत्त्वाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिष्पन्न-सत्त्व
FormFeminine, Nominative, Plural
सुभृताःwell-maintained / well-cared-for
सुभृताः:
Karta
TypeAdjective
Rootसु-भृत (भृ)
FormFeminine, Nominative, Plural
व्यपेतज्वरकिल्बिषाःfree from fever and affliction/sin (disease-like fault)
व्यपेतज्वरकिल्बिषाः:
Karta
TypeAdjective
Rootव्यपेत-ज्वर-किल्बिष
FormFeminine, Nominative, Plural
नष्टचोरभयाःwith fear of thieves removed
नष्टचोरभयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनष्ट-चोर-भय
FormFeminine, Nominative, Plural
नित्यम्always
नित्यम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootनित्य
व्याधिव्याघ्रविवर्जिताःfree from disease and tigers (i.e., dangers like tigers)
व्याधिव्याघ्रविवर्जिताः:
Karta
TypeAdjective
Rootव्याधि-व्याघ्र-विवर्जित
FormFeminine, Nominative, Plural
गावःcows
गावः:
Karta
TypeNoun
Rootगो
FormFeminine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अश्वाःhorses
अश्वाः:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Nominative, Plural
सुसुखाःvery comfortable / very happy
सुसुखाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसु-सुख
FormMasculine, Nominative, Plural
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
निरुद्धिग्नाःunagitated / without anxiety
निरुद्धिग्नाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिर्-उद्विग्न (निरुद्विग्न)
FormMasculine, Nominative, Plural
निरामयाःfree from illness
निरामयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिर्-आमय (निरामय)
FormMasculine, Nominative, Plural
भविष्यन्तिwill be
भविष्यन्ति:
TypeVerb
Rootभू
FormSimple Future (लृट्), Third, Plural, Parasmaipada
मयाby me
मया:
Karana
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Instrumental, Singular
गुप्ताःprotected/guarded
गुप्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootगुप्त (गुप्)
FormMasculine, Nominative, Plural
विराटपशवःVirāṭa's cattle/animals
विराटपशवः:
Karta
TypeNoun
Rootविराट-पशु
FormMasculine, Nominative, Plural
नृपO king
नृप:
TypeNoun
Rootनृप
FormMasculine, Vocative, Singular

सहदेव उवाच

S
Sahadeva
V
Virāṭa (King Virata)
C
cows/cattle (gāvaḥ)
H
horses (aśvāḥ)
T
thieves (cora)
T
tigers/predators (vyāghra)

Educational Q&A

The verse highlights dharma as competent stewardship: protection is not merely force but skilled, attentive care that removes fear (theft, predators) and suffering (disease). A ruler’s welfare depends on entrusted servants who are capable and conscientious.

During the Pāṇḍavas’ incognito stay in Virāṭa’s kingdom, Sahadeva presents himself as an expert in tending and guarding livestock, assuring the king that the royal herds will flourish under his protection and reminding him of his proven skill.