Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

अग्निवंशवर्णनम् (Agni-vaṃśa-varṇana) / The Genealogy and Function of Agni

जो अपने शरीरमें ही सदा विद्यमान रहनेवाले मनसहित छहों इन्द्रियोंपर अधिकार पा लेता है वह जितेन्द्रिय पुरुष पापोंमें नहीं लगता। फिर पापजनित अनर्थोंसे तो उसका संयोग ही कैसे हो सकता है? ।। रथ: शरीर पुरुषस्य दृष्ट- मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्‌ । तैरप्रमत्त: कुशली सददश्नै- दन्ति: सुखं याति रथीव धीर:,पुरुषका यह प्रत्यक्ष देखनेमें आनेवाला स्थूल शरीर रथ है। आत्मा (बुद्धि) सारथि है और इन्द्रियोंको अश्व बताया गया है। जैसे कुशल, सावधान एवं धीर रथी उत्तम घोड़ोंको अपने वशमें रखकर उनके द्वारा सुखपूर्वक मार्ग तै करता है, उसी प्रकार सावधान, धीर एवं साधन-कुशल पुरुष इन्द्रियोंको वशमें करके सुखसे जीवन-यात्रा पूर्ण करता है

yaḥ svadehe sadaiva vidyamānena manasā saha ṣaṇṇām indriyāṇām adhikāraṁ prāpnoti sa jitendriyaḥ puruṣaḥ pāpeṣu na sajjate; punaḥ pāpajanitaiḥ anarthaiḥ tasya saṁyogaḥ kathaṁ bhavet? rathaḥ śarīraṁ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantā; indriyāṇy āhuḥ aśvān. tair apramattaḥ kuśalī sad-aśvaiḥ dantīva sukhaṁ yāti rathīva dhīraḥ.

狩人は言った。「自らの身の内に常に在る心とともに、六つの感官を制し得た者は、自己を統御する人となり、罪に堕ちない。そうであるなら、罪より生ずる災厄と、いかで交わり得ようか。目に見え手に触れるこの身は戦車のごとく、内なる自己—導く知慧—は御者であり、感官は馬であると言われる。巧みで、怠らず、揺るがぬ御者が、よく馴らした馬を手綱のもとに置いて安らかに安全に道を行くように、慎み深く、堅固で、修行に長けた人もまた、感官を抑えて、安寧のうちに人生の旅を成し遂げる。」

रथःchariot
रथः:
Karta
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
शरीरम्body
शरीरम्:
Karta
TypeNoun
Rootशरीर
FormNeuter, Nominative, Singular
पुरुषस्यof the person
पुरुषस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपुरुष
FormMasculine, Genitive, Singular
दृष्टम्seen, perceptible
दृष्टम्:
Karta
TypeAdjective
Rootदृश्
FormNeuter, Nominative, Singular
आत्माself (here: intellect/driver)
आत्मा:
Karta
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नियन्ताcontroller
नियन्ता:
Karta
TypeNoun
Rootनियन्तृ
FormMasculine, Nominative, Singular
इन्द्रियाणिsenses
इन्द्रियाणि:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्रिय
FormNeuter, Accusative, Plural
आहुःthey say/call
आहुः:
Karta
TypeVerb
Rootअह्
FormPresent, Third, Plural
अश्वान्horses
अश्वान्:
Karma
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Accusative, Plural
तैःby them (by those horses/senses)
तैः:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
अप्रमत्तःvigilant, not careless
अप्रमत्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootअप्रमत्त
FormMasculine, Nominative, Singular
कुशलीskilled
कुशली:
Karta
TypeAdjective
Rootकुशलिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
सदश्वैःwith good horses
सदश्वैः:
Karana
TypeNoun
Rootसदश्व
FormMasculine, Instrumental, Plural
दन्तीone who has (the horses) under control; self-restrained
दन्ती:
Karta
TypeAdjective
Rootदन्तिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
सुखम्happily, with ease
सुखम्:
Karma
TypeNoun
Rootसुख
FormNeuter, Accusative, Singular
यातिgoes, proceeds
याति:
Karta
TypeVerb
Rootया
FormPresent, Third, Singular
रथीcharioteer
रथी:
Karta
TypeNoun
Rootरथिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as
इव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइव
धीरःsteadfast, wise
धीरः:
Karta
TypeAdjective
Rootधीर
FormMasculine, Nominative, Singular

व्याध उवाच

V
vyādha (the hunter, speaker)
R
ratha (chariot)
Ś
śarīra (body)
Ā
ātmā/niyantā (inner controller/charioteer)
I
indriyāṇi (the senses)
A
aśvāḥ (horses)

Educational Q&A

Mastery over the mind and the six senses prevents one from entering sinful action; therefore the suffering that arises from sin cannot attach to such a person. Ethical safety is rooted in inner discipline and vigilance.

In the hunter’s instruction, he uses a chariot analogy: the body is the chariot, the inner guiding intelligence is the charioteer, and the senses are the horses. A vigilant, skilled person restrains the senses and thus travels the ‘journey of life’ smoothly.