Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Book 3, Āraṇyaka-parva — Adhyāya 19: Pradyumna’s Reproach of Withdrawal and the Ethics of Kṣātra Reputation

छिन्नान्‌ दृष्टवा तु तान्‌ बाणान प्रद्युम्नेन च सौभराट्‌ | आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान्‌,महाबाहो! परंतु दारुककुमारने वहाँ बाणोंके वेगपूर्वक प्रहारकी कोई चिन्ता न करते हुए शाल्वकी सेनाको अपसव्य (दाहिने) करते हुए ही रथको आगे बढ़ाया। वीरवर! तब सौभराज शाल्वने पुनः मेरे पुत्र रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्मपर अनेक प्रकारके बाण चलाये। शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्म अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए शाल्वके बाणोंको अपने पास आनेसे पहले ही तीक्ष्ण बाणोंसे मुसकराकर काट देते थे। प्रद्युम्नके द्वारा अपने बाणोंको छिन्न-भिन्न होते देख सौभराजने भयंकर आसुरी मायाका सहारा लेकर बहुत-से बाण बरसाये

chinnān dṛṣṭvā tu tān bāṇān pradyumnena ca saubharāṭ | āsurīṁ dāruṇīṁ māyām āsthāya vyasṛjac charān mahābāho |

プラデュムナによって矢が断ち砕かれるのを見たサウバ(Saubha)の主シャールヴァ(Śālva)は、凄烈なるアスラの幻術にすがり、――おお、強き腕の者よ――新たな矢の雨を放った。この一節は戦いにおける繰り返しの倫理的対照を示す。真の武の卓越は技と沈着と明澄さにあり、正面の力量が通じぬとき、絶望が人を欺きの力へと走らせるのである。

छिन्नान्cut, severed
छिन्नान्:
Karma
TypeAdjective
Rootछिन्न (√छिद्)
FormMasculine, Accusative, Plural
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Root√दृश्
FormAbsolutive (Gerund)
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
तान्those
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
बाणान्arrows
बाणान्:
Karma
TypeNoun
Rootबाण
FormMasculine, Accusative, Plural
प्रद्युम्नेनby Pradyumna
प्रद्युम्नेन:
Karana
TypeNoun
Rootप्रद्युम्न
FormMasculine, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सौभराट्the king of Saubha (Śālva)
सौभराट्:
Karta
TypeNoun
Rootसौभराट्
FormMasculine, Nominative, Singular
आसुरीम्demonic
आसुरीम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआसुरी
FormFeminine, Accusative, Singular
दारुणीम्terrible, fierce
दारुणीम्:
Karma
TypeAdjective
Rootदारुणी
FormFeminine, Accusative, Singular
मायाम्illusion, magical power
मायाम्:
Karma
TypeNoun
Rootमाया
FormFeminine, Accusative, Singular
आस्थायhaving resorted to, taking refuge in
आस्थाय:
TypeVerb
Root√स्था (आ-स्था)
FormAbsolutive (Gerund)
व्यसृजत्he discharged, let fly
व्यसृजत्:
TypeVerb
Root√सृज् (वि-असृजत्)
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular
शरान्arrows
शरान्:
Karma
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Accusative, Plural

वायुदेव उवाच

V
Vāyudeva
P
Pradyumna
R
Rukmiṇī
Ś
Śālva
S
Saubha (flying city)
A
arrows (bāṇa/śara)
Ā
āsurī māyā (demonic illusion)

Educational Q&A

When direct strength and skill are checked, a combatant may turn to deception (māyā). The passage implicitly values steadiness and genuine prowess over reliance on frightening, delusive tactics born of frustration.

Śālva, seeing Pradyumna cut down his incoming arrows, adopts a dreadful āsurī māyā and releases a renewed shower of missiles, escalating the battle through magical deception.