अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
त्वयोच्यमाना: कुरुषु राजमध्ये परंतप । “महामते केशव! जिन्होंने पुरातन देवासुरसंग्रामको भी अपनी आँखोंसे देखा है
tvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye parantapa | “mahāmati keśava! ye purātana-devāsura-saṅgrāmaṃ api svacakṣuṣā dṛṣṭavantaḥ, te puṇyātmānaḥ devarṣayaḥ, aneka-śāstra-vidaḥ brahmarṣayaś ca, tava satkāra-kāriṇaḥ tapasvinaḥ rājarṣayaś ca, samantād diśaḥ samāgatā bhūmaṇḍalasya kṣatriya-nṛpān, sabhāyāṃ niṣaṇṇān bhūpālān, satyasvarūpaṃ ca bhagavantaṃ janārdanaṃ draṣṭum icchanti. etasya paramadarśanīyasya vastunaḥ darśanārtham eva vayaṃ hastināpuraṃ gacchāmaḥ. śatrūn santāpayituḥ mādhava! tatra kauravāṇāṃ anyeṣāṃ ca rājñāṃ maṇḍalyāṃ tvayā vaktavyāṃ dharmārtha-yuktāṃ vācam asmābhiḥ śrotum icchāmaḥ.”
ヴァイシャンパーヤナは語った。「敵を灼く者よ。クル族の諸王のただ中で、汝にこのように告げられたのである。『大智なるケーシャヴァよ。かつて神々とアスラとの古の戦いを自らの眼で見たことさえある清浄なる天の聖仙たち、数多のシャーストラに通暁する梵仙たち、そして汝を敬う苦行の王仙たちが、四方より集い来た。彼らは、ここに集まった地上のクシャトリヤの君主たち、 सभा(サバー)に座す諸王、そして真理を本性とする主ジャナールダナたる汝自身を拝見したいと願っている。この上なく見るに値する光景を得んがため、われらはハスティナープラへ向かっているのだ。敵を悩ますマーダヴァよ。そこで、カウラヴァらと諸王の輪の中において、汝が語るダルマとアルタにかなう言葉を、われらは聴きたいのである。』」
वैशम्पायन उवाच
The passage frames Kṛṣṇa’s role as a public moral authority: in a royal assembly, speech should be ‘dharma-artha-yukta’—ethically grounded yet politically practical. The presence of ṛṣis and kings underscores that legitimate governance is accountable to spiritual insight and truth.
Sages and ascetic royal seers from all directions have gathered and are traveling to Hastināpura to witness the great assembly of kings and to see Kṛṣṇa (Janārdana). They also wish to hear Kṛṣṇa’s counsel—words combining dharma and artha—spoken among the Kauravas and other rulers.