Previous Verse
Next Verse

Shloka 166

उद्योगपर्व — अध्याय ५ (कृष्णनीति: न्यायशम-उपदेशः; विराट-द्रुपदयोः सैन्यसमाह्वानम्)

संकुला च तदा भूमिश्नषतुरड्गरबलान्विता । राजन! इस प्रकार कौरवों तथा पाण्डवोंके उद्देश्यसे दूर-दूरके नरेश अपनी सेना लेकर प्रस्थान करने लगे। इनकी चतुरंगिणी सेनासे सारी पृथ्वी व्याप्त हुई-सी जान पड़ने लगी

saṅkulā ca tadā bhūmiḥ caturaṅga-bala-anvitā | rājan, kaurava-pāṇḍavayoḥ prayojanārthaṃ dūra-dūrebhyo nṛpāḥ sva-senābhiḥ prasthātuṃ pracakramuḥ | teṣāṃ caturaṅgiṇībhiḥ senābhiḥ sarvā pṛthivī vyāptā iva babhūva |

ヴァイシャンパーヤナは語った。「そのとき大地は混み合い、四部軍で満ちた。王よ、クルとパーンダヴァのために、遠方の諸王がそれぞれの軍勢を率いて出立した。四部軍が広がるさまは、まるで世界のすべてが覆われたかのようであった――王家の争いが万国を戦の広がる網へ引きずり込むという、不吉な徴である。」

संकुलाcrowded, dense
संकुला:
Karta
TypeAdjective
Rootसंकुल
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तदाthen, at that time
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
भूमिःthe earth, ground
भूमिः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमि
FormFeminine, Nominative, Singular
चतुरङ्गरबलान्विताendowed with an army of four divisions (chariots, elephants, cavalry, infantry)
चतुरङ्गरबलान्विता:
Karta
TypeAdjective
Rootचतुरङ्ग-र-बल-अन्वित
FormFeminine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
K
Kauravas
P
Pāṇḍavas
N
nṛpāḥ (various kings)
C
caturaṅga-bala (fourfold army)
B
bhūmi/pṛthivī (the earth)

Educational Q&A

A private dispute among rulers can rapidly become a universal calamity: when power, loyalty, and ambition mobilize, the whole world is drawn into violence. The verse implicitly warns that adharma in leadership multiplies suffering far beyond the original quarrel.

As the Kurukṣetra war approaches, kings from distant lands begin marching with their fourfold armies to support either the Kauravas or the Pāṇḍavas. The scale is so vast that the earth appears crowded and covered by troops.