Shloka 46

अनुनीय च तान्‌ सर्वान्‌ यथामान्यं यथावय: । धर्मराजस्तदा वाक्य तत्प्राप्यं प्रत्यभाषत,तदनन्तर धर्मराजने उन समस्त राजाओंको उनकी अवस्था और प्रतिष्ठाके अनुसार अनुनय-विनय करके शान्त किया और दुर्योधनको देनेयोग्य जो संदेश था, उसे इस प्रकार कहा--

anunīya ca tān sarvān yathāmānyaṃ yathāvayaḥ | dharmarājas tadā vākyaṃ tatprāpyaṃ pratyabhāṣata ||

サञ्जयは言った。法王(ユディシュティラ)は、そこに集う諸王をそれぞれの位階と年齢にふさわしく礼を尽くして宥め、心を鎮めさせたのち、ドゥルヨーダナへ届けるべき使信の言葉を、時宜にかなう作法で語った。

अनुनीयhaving conciliated/persuaded
अनुनीय:
TypeVerb
Rootअनु-नी
Formक्त्वा-प्रत्यय (ल्यप्), कर्तरि
and
:
TypeIndeclinable
Root
तान्those (men)
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
सर्वान्all
सर्वान्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Accusative, Plural
यथाaccording to/as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
मान्यम्honour/respect (due)
मान्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootमान्य
FormNeuter, Accusative, Singular
यथाaccording to/as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
वयःage
वयः:
Karma
TypeNoun
Rootवयस्
FormNeuter, Accusative, Singular
धर्मराजःDharmaraja (Yudhishthira)
धर्मराजः:
Karta
TypeNoun
Rootधर्मराज
FormMasculine, Nominative, Singular
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
वाक्यम्speech/words
वाक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाक्य
FormNeuter, Accusative, Singular
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
प्राप्यम्to be obtained/appropriate to be conveyed
प्राप्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्राप्य
Formयत् (gerundive), Neuter, Accusative, Singular
प्रतिin reply/towards
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति
अभाषतspoke/said
अभाषत:
TypeVerb
Rootभाष्
FormImperfect (लङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dharmarāja (Yudhiṣṭhira)
K
kings (assembled rulers)
D
Duryodhana

Educational Q&A

The verse highlights ethical diplomacy: a leader should first calm an assembly through respectful, context-sensitive speech—honoring people according to status and seniority—before delivering a difficult or consequential message.

Sañjaya narrates that Yudhiṣṭhira (Dharmarāja) has pacified the gathered kings with courteous words suited to each person’s rank and age, and then proceeds to state the message intended for Duryodhana.