Previous Verse

Shloka 356

Droṇa–Vidura–Gāndhārī Counsel in the Royal Assembly (धर्मार्थयुक्ता सभा-उपदेश-प्रकरणम्)

अहं प्रेष्पश्न॒ दासश्न॒ तवाद्य सुतवत्सले । राजन! तत्पश्चात्‌ पुन: हाथ जोड़कर माताको प्रसन्न करनेके लिये मैंने विनयपूर्वक कहा --“अम्ब! मैं राजा शान्तनुसे उत्पन्न होकर कौरववंशकी मर्यादाका वहन करता हूँ। अतः अपनी की हुई प्रतिज्ञाको झूठी नहीं कर सकता।” यह बात मैंने बार-बार दुहरायी। इसके बाद फिर कहा--'पुत्रवत्सले! विशेषतः तुम्हारे ही लिये मैंने यह प्रतिज्ञा की थी। मैं तुम्हारा सेवक और दास हूँ (मुझसे वह प्रतिज्ञा तोड़नेके लिये न कहो)”

ahaṁ preṣyaś ca dāsaś ca tavādya sutavatsale | rājan tatpaścāt punaḥ kṛtāñjalir mātaraṁ prasādayituṁ vinayapūrvakam avadam— “ambe, ahaṁ rājñaḥ śāntanor utpannaḥ kauravavaṁśasya maryādāṁ vahāmi; ataḥ kṛtāṁ pratijñāṁ mṛṣā kartuṁ na śaknomi” iti. etad ahaṁ punaḥ punaḥ pratyuvāca. tataḥ punar avadam— “sutavatsale, viśeṣatas tavaiva kṛte mayā eṣā pratijñā kṛtā; ahaṁ tava sevakaḥ dāsaś ca (māṁ pratijñābhaṅgāya mā niyojaya)” iti.

ビーシュマは言った。「王よ、そして子を愛する母よ、今日われは汝の従者、汝の僕である。」それから再び合掌し、母を喜ばせんとして謙って申し上げた。「母上、われはシャンタヌ王の子として生まれ、クル族の名誉と規律を担う者。ゆえに、立てた誓願を虚言にすることはできませぬ。」この言葉を幾度も繰り返した。さらに言い添えた。「子を愛する母上、とりわけ母上のためにこそ、この誓いを立てたのです。われは母上のしもべ、母上の奴僕——どうか誓いを破れとお命じにならぬよう。」

अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Nominative, Singular
प्रेष्यःservant
प्रेष्यः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रेष्य
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्मिam
अस्मि:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, First, Singular, Parasmaipada
दासःslave, attendant
दासः:
Karta
TypeNoun
Rootदास
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्मिam
अस्मि:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, First, Singular, Parasmaipada
तवof you / your
तव:
Sampradana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Genitive, Singular
अद्यtoday, now
अद्य:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअद्य
सुतवत्सलेO you who are affectionate to your son
सुतवत्सले:
TypeAdjective
Rootसुतवत्सल
FormFeminine, Vocative, Singular
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
S
Shantanu
K
Kaurava/Kuru lineage
A
Amba (addressed as 'Ambe')
T
the King (addressed as 'Rājan')

Educational Q&A

The passage emphasizes dharma as fidelity to a solemn vow (pratijñā). Bhishma frames personal desire and even emotional pressure as secondary to the integrity of one’s pledged word and the honor-code (maryādā) of the Kuru lineage.

Bhishma, speaking to the king, recounts how he repeatedly and respectfully addressed his mother with folded hands, declaring himself her servant, yet refusing to violate the vow he had undertaken—stating that he upholds the Kuru family’s established honor and cannot render his promise false.