Shloka 16

“जिनके कंधे सिंहके समान और भुजाएँ बड़ी, गोलाकार तथा अधिक मोटी हैं, वे योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीमसेन भी तुम्हें अपनी दोनों भुजाओंमें भरकर छातीसे चिपका लें ।। कम्बुग्रीवो गुडाकेशस्ततत्त्वां पुष्करेक्षण: । अभिवादयतां पार्थ: कुन्तीपुत्रो धनंजय:,'शंखके समान ग्रीवा और कमलसदृश नेत्रोंवाले निद्राविजयी कुन्तीपुत्र धनंजय तुम्हें हाथ जोड़कर प्रणाम करें

siṁhaskandhā mahābāhavo vṛttapīnāyatoravaḥ | yoddhṛṣv api śreṣṭho bhīmasenas tvāṁ bāhubhyāṁ parigṛhya vakṣasi saṁśliṣyeta || kambugrīvo guḍākeśas tattvāṁ puṣkarekṣaṇaḥ | abhivādayatāṁ pārthaḥ kuntīputro dhanañjayaḥ ||

ヴァイシャンパーヤナは言った。「ビーマセーナ—獅子のごとく肩広く、長く円く力強い腕を持ち、武人の中で最も優れた者—もまた、両腕で汝を抱き、胸に押し当てよう。さらに、クンティーの子アルジュナ—眠りを征したグダ―ケーシャ、首は法螺貝のごとく、眼は蓮華のごとき者—も合掌して汝に礼拝しよう。」

कम्बुग्रीवःone whose neck is like a conch (conch-necked)
कम्बुग्रीवः:
Karta
TypeAdjective
Rootकम्बुग्रीव
FormMasculine, Nominative, Singular
गुडाकेशःGudakesha (Arjuna; conqueror of sleep)
गुडाकेशः:
Karta
TypeNoun
Rootगुडाकेश
FormMasculine, Nominative, Singular
ततःthen/thereupon
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
त्वाम्you
त्वाम्:
Karma
TypePronoun
Rootत्वद्
Form—, Accusative, Singular
पुष्करेक्षणःlotus-eyed
पुष्करेक्षणः:
Karta
TypeAdjective
Rootपुष्करेक्षण
FormMasculine, Nominative, Singular
अभिवादयताम्let (him) salute / may (he) pay respects
अभिवादयताम्:
Karta
TypeVerb
Rootअभि + वद्
FormImperative, 3rd, Singular, Parasmaipada
पार्थःPartha (son of Pritha/Kunti)
पार्थः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
कुन्तीपुत्रःKunti’s son
कुन्तीपुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootकुन्तीपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
धनंजयःDhananjaya (Arjuna)
धनंजयः:
Karta
TypeNoun
Rootधनंजय
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
B
Bhīmasena (Bhīma)
A
Arjuna
P
Pārtha
K
Kuntī
D
Dhanañjaya
G
Guḍākeśa

Educational Q&A

The verse foregrounds maryādā (proper conduct) among warriors: physical might is paired with humility and reverence. Even the greatest heroes are portrayed as capable of affectionate embrace and respectful salutation, underscoring that strength in dharma includes self-restraint and honoring worthy persons.

In the Udyoga Parva’s pre-war setting, Vaiśaṃpāyana describes how the foremost Pāṇḍava heroes—Bhīma and Arjuna—would relate to the addressed person: Bhīma might embrace tightly, while Arjuna would offer a formal greeting with folded hands, highlighting their stature and their respectful disposition.