Previous Verse
Next Verse

Shloka 68

Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)

प्रत्यक्षाश्न परोक्षाशक्ष सर्वाधिकरणेष्वथ । वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्‌,भरतवंशके सिंह युधिष्ठिर! समस्त न्यायालयोंमें जो प्रत्यक्ष और परोक्ष विचार होते हैं तथा वहाँ जो राजकीय पुरुषोंके व्यवहार होते हैं, उन सबका प्रतिदिन निरीक्षण करना चाहिये। इसका भी उक्त शास्त्रमें उल्लेख है

pratyakṣāś ca parokṣāś ca sarvādhikaraṇeṣv atha | vṛtter bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam ||

ビーシュマは言った。「バーラタ族の虎、ユディシュティラよ。汝は日々、あらゆる裁判の事柄を監督せねばならぬ。直接の証拠によって裁かれるものも、間接の推論によって定まるものも、いずれもである。さらに、その審理に携わる王の官吏たちの振る舞いと取引も見届けよ。このような不断の監察は、権威ある教えにおいても命じられている。」

{'pratyakṣa''directly perceived
{'pratyakṣa':
based on immediate evidence', 'parokṣa''indirect
based on immediate evidence', 'parokṣa':
inferred or not directly seen', 'sarva-adhikaraṇa''all cases/tribunals
inferred or not directly seen', 'sarva-adhikaraṇa':
all matters under jurisdiction', 'atha''and then
all matters under jurisdiction', 'atha':
moreover', 'vṛtti''conduct, behavior, practical dealings (especially of officials)', 'bharataśārdūla': '‘tiger among the Bharatas’
moreover', 'vṛtti':
honorific address', 'nityam''always
honorific address', 'nityam':
continually', 'eva''indeed
continually', 'eva':
emphatically', 'anvavekṣaṇam''close inspection, supervision, oversight'}
emphatically', 'anvavekṣaṇam':

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira
B
Bharata lineage (Bharatas)

Educational Q&A

A king must ensure justice by personally and regularly supervising all legal proceedings—those based on direct proof and those based on indirect inference—and by monitoring the integrity and behavior of state officials, so that administration remains fair and free from abuse.

In the Shanti Parva’s instruction on kingship (rājadharma), Bhishma continues advising Yudhishthira on practical governance, emphasizing daily oversight of courts and officials as a duty grounded in śāstric authority.