Shloka 1

Devanagari script

अपन का छा | अप्-४#-काल जा एकोनषशष्टितमो< ध्याय: ब्रह्माजीके नीतिशास्त्रका तथा राजा पृथुके चरित्रका वर्णन वैशम्पायन उवाच ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्निकक्रिया: । ययुस्ते नगराकारै रथै: पाण्डवयादवा:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर दूसरे दिन सबेरे उठकर पाण्डव और यदुवंशी वीर पूर्वाह्नकालके नित्यकर्म पूर्ण करनेके अनन्तर नगराकार विशाल रथोंपर सवार हो हस्तिनापुरसे चल दिये

Transliteration

vaiśampāyana uvāca | tataḥ kalyaṃ samutthāya kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ | yayus te nagarākārair rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ ||

Translation

ヴァイシャンパーヤナは語った。「ジャナメージャヤ王よ。さて翌日、暁に起きたパーンダヴァとヤーダヴァ族の勇士たちは、定められた朝の作法をすべて済ませたのち、動く都のごとく造られた巨大な戦車に乗り、ハスティナープラを発っていった。」

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्ययम्

• कल्यम्: in the morning, at dawn
• कल्यम्: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: कल्य (प्रातिपदिकम्)
• Form: अव्ययम्

• समुत्थाय: having risen
• समुत्थाय: Karta
• Type: Verb
• Root: सम्-उत्-स्था (धातुः)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund), कर्तरि

• कृत: done, performed
• कृत: Karta
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातुः)
• Form: कृदन्तः (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (समासान्तर्गत-विशेषणम्)

• पूर्वाह्निक: the forenoon rites
• पूर्वाह्निक: Karma
• Type: Noun
• Root: पूर्वाह्निक (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (समासान्तर्गत-उपपदम्)

• क्रियाः: ritual acts, duties
• क्रियाः: Karma
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया बहुवचनम्

• ययुः: they went
• ययुः: Karta
• Type: Verb
• Root: या (धातुः)
• Form: लिट् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

• ते: those, they
• ते: Karta
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्

• नगराकारैः: with city-like (huge) [ones]
• नगराकारैः: Karana
• Type: Adjective
• Root: नगराकार (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्

• रथैः: with chariots
• रथैः: Karana
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्

• पाण्डव: the Pandavas
• पाण्डव: Karta
• Type: Noun
• Root: पाण्डव (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे पूर्वपदम्)

• यादवाः: the Yadavas
• यादवाः: Karta
• Type: Noun
• Root: यादव (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे उत्तरपदम्)

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Pāṇḍavas
• Yādavas
• chariots (ratha)
• city-like chariots (nagarākāra ratha)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights dharmic discipline: even powerful warriors begin the day by rising early and completing prescribed morning observances before undertaking public or political action.

What is happening in the narrative?

Vaiśampāyana narrates that the Pāṇḍavas and Yādavas, after finishing their morning rites, depart together on massive, city-like chariots, marking a transition to the next episode.