Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः

Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry

सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिवान्‌ | इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते,जैसे सरिताओंका स्वामी समुद्र उत्ताल तरंगोंसे युक्त होनेपर भी अपनी तटभूमिका उल्लंघन नहीं करता है, उसी प्रकार सात्विक आदि भावोंसे युक्त बुद्धि तीनों गुणोंका उल्लंघन नहीं करती। भावनामय मनमें ही चक्कर लगाती रहती है

Bhīṣma uvāca | saritāṁ sāgaro bhartā yathā velām ivōrmivān | iti bhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate ||

ビーシュマは言った。「河川の主たる大海は、荒れ狂う波に満ちていても自らの汀を越えない。同じく、サットヴァ的(sāttvika)などの状態に染められたブッディ(buddhi)も、三つのグナ(guṇa)の境界を踏み越えない。それは、そのような傾向から成る心のうちを巡り続けるのだ。」

सरिताम्of rivers
सरिताम्:
Sambandha
TypeNoun
Rootसरित्
FormFeminine, Genitive, Plural
सागरःthe ocean
सागरः:
Karta
TypeNoun
Rootसागर
FormMasculine, Nominative, Singular
भर्ताlord/master
भर्ता:
Karta
TypeNoun
Rootभर्तृ
FormMasculine, Nominative, Singular
यथाjust as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
वेलाम्shore/limit (coastline)
वेलाम्:
Karma
TypeNoun
Rootवेला
FormFeminine, Accusative, Singular
इवas/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
ऊर्मिवान्having waves; wave-filled
ऊर्मिवान्:
Visheshana
TypeAdjective
Rootऊर्मिवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
भावगताgone into/absorbed in a state (bhava)
भावगता:
Visheshana
TypeAdjective
Rootभाव-गत
FormFeminine, Nominative, Singular
बुद्धिःintellect
बुद्धिः:
Karta
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Nominative, Singular
भावेin a state/condition
भावे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभाव
FormMasculine, Locative, Singular
मनसिin the mind
मनसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Locative, Singular
वर्ततेexists/abides/operates
वर्तते:
TypeVerb
Rootवृत्
FormLat, Atmanepada, Present, Third, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
S
sāgara (ocean)
S
sarit (rivers)
V
velā (shore/boundary)
Ū
ūrmi (waves)
B
buddhi (intellect)
M
manas (mind)
T
triguṇa (three guṇas: sattva, rajas, tamas)