Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप ही यज्ञके निर्वाहक अथवा उसे सब देवताओंतक पहुँचानेवाले अग्निदेव हैं। आप मन और इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले हैं। आप ही भक्तोंका कष्ट देखकर संतप्त होनेवाले तथा शत्रुओंको संताप देनेवाले हैं। आप ही तट हैं। आप ही तटवर्ती नदी आदि हैं तथा आप ही तटोंके पालक हैं। आपको नमस्कार है ।।
bhīṣma uvāca | āpa hi yajñasya nirvāhakaḥ athavā taṁ sarva-devatābhyaḥ prāpayitā agnidevaḥ asi | tvaṁ mana-indriyāṇāṁ vaśīkartā asi | tvaṁ bhaktānāṁ duḥkhaṁ dṛṣṭvā santaptaḥ, śatrūṇāṁ ca santāpa-kartā asi | tvaṁ eva taṭaḥ asi | tvaṁ eva taṭavartinī nadī-ādayaḥ asi, tathā tvaṁ eva taṭānāṁ pālakaḥ asi | te namaḥ || annadāya annapataye namas tv annabhuje tathā | namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca ||
ビーシュマは言った。「あなたこそ祭祀を支える者—まことに、供物を諸神へと運ぶ火神アグニである。あなたは心と諸感官を制御する者。信徒の苦しみを見れば慈悲に燃え、敵には威力をもって灼き尽くす。あなたは境界と安寧を与える岸であり、また川であり、岸辺に宿る一切であり、その岸を守護する者でもある。あなたに敬礼する。あなたは食を与える者、食の主、そして食を享受する者。千の頭、千の足を具えるあなたに、私は幾度もひれ伏して礼拝する。」
भीष्म उवाच
The verse presents the Supreme as both immanent and transcendent: the power that sustains ritual order (yajña/Agni), grants inner discipline (control of mind and senses), protects devotees with compassionate concern, and governs cosmic nourishment (food as giver, lord, and enjoyer). It frames ethical life as sustained by divine order and self-mastery, while devotion recognizes the One behind all functions.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and related teachings. Here he offers a hymn of praise (stuti), addressing the divine as the universal principle manifesting as sacrificial fire, moral restraint, protection, and cosmic form, culminating in salutations to the all-pervading thousand-headed, thousand-footed Lord.