Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था

Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छत: । उत्क्षिप्प काकतालीयमुत्पथेनैव धावत:,'यह ऊँट मेरे बछड़ोंको उछाल-उछालकर विषम मार्गसे ही जा रहा है। काकतालीयन्यायसे- (अर्थात्‌ दैवसंयोगसे) इन्हें गर्दनपर उठाकर बुरे मार्गसे ही दौड़ रहा है। इस ऊँटके गलेमें मेरे दोनों प्यारे बछड़े दो मणियोंके समान लटक रहे हैं। यह केवल दैवकी ही लीला है। हठपूर्वक किये हुए पुरुषार्थसे क्या होता है?

udyamyodyamya me damyau viṣameṇaiva gacchataḥ | utkṣipya kākātālīyam utpathenaiva dhāvataḥ ||

ビーシュマは言った。「この駱駝は、わたしの愛する二頭の子牛を何度も何度も揺さぶり跳ね上げながら、ただ険しく不揃いな道ばかりを進んでいる。しかも純然たる偶然——いわゆる『烏と椰子』の一致のごとく——子牛らを首に引っ掛け、悪しき道を疾走しているのだ。わたしのいとしい子牛は、その喉元に二つの宝珠のようにぶら下がっている。これはただ運命の戯れにほかならぬ。頑なに力任せの努力だけで、いったい何が成し遂げられようか。」

उद्यम्यhaving lifted/raised
उद्यम्य:
TypeVerb
Rootउद्-यम् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-भावार्थ
उद्यम्यhaving lifted (again)
उद्यम्य:
TypeVerb
Rootउद्-यम् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-भावार्थ
मेof me / my
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
Formषष्ठी, एकवचन
दम्यौthe two calves (young ones)
दम्यौ:
Karta
TypeNoun
Rootदम्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
विषमेणby/through an uneven (path)
विषमेण:
Karana
TypeAdjective
Rootविषम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
गच्छतः(they) go / are going
गच्छतः:
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलट् (present), प्रथम, द्विवचन, परस्मैपद
उत्क्षिप्यhaving tossed up / having lifted up
उत्क्षिप्य:
TypeVerb
Rootउद्-क्षिप् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-भावार्थ
काकतालीयम्the ‘crow-and-palm’ coincidence (chance occurrence)
काकतालीयम्:
Karma
TypeNoun
Rootकाकतालीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उत्पथेनby/along a wrong path
उत्पथेन:
Karana
TypeNoun
Rootउत्पथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
धावतः(they) run / are running
धावतः:
TypeVerb
Rootधाव् (धातु)
Formलट् (present), प्रथम, द्विवचन, परस्मैपद

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
C
camel (uṣṭra, implied by the Hindi gloss)
T
two calves/young ones (damyau)
K
kākātālīya-nyāya (maxim of coincidence)
F
fate/daiva (implied by the Hindi gloss)