Next Verse

Shloka 1

Tapas, Tīrtha, and Moral Rehabilitation (Śānti-parva 148)

/ प्याज बछ। जि सप्तचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: बहेलियेका वैराग्य भीष्म उवाच ततः स लुब्धक: पश्यन्‌ क्षुधयापि परिप्लुत: । कपोतमग्निपतितं वाक्‍्यं पुनरुवाच ह

bhīṣma uvāca | tataḥ sa lubdhakaḥ paśyan kṣudhayāpi pariplutaḥ | kapotam agnipatitaṃ vākyaṃ punar uvāca ha ||

ビーシュマは言った。そのとき狩人は、自らも飢えに圧されながら、鳩が火中に落ちたのを見て、再び言葉を発した。

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्यय
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
लुब्धकःhunter
लुब्धकः:
Karta
TypeNoun
Rootलुब्धक
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
पश्यन्seeing
पश्यन्:
Karta
TypeVerb
Rootदृश्
Formवर्तमानकाले क्त्वा-न-प्रत्ययान्तः (शतृ), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
क्षुधयाwith hunger
क्षुधया:
Karana
TypeNoun
Rootक्षुध्
Formस्त्रीलिङ्गः, तृतीया, एकवचनम्
अपिalso, even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
Formअव्यय
परिप्लुतःoverwhelmed, flooded
परिप्लुतः:
Karta
TypeAdjective
Rootपरि + प्लु (प्लु/प्लव्)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
कपोतof the pigeon
कपोत:
TypeNoun
Rootकपोत
Formपुंलिङ्गः, षष्ठी, एकवचनम् (समासपूर्वपदत्वेन)
अग्निin/into the fire
अग्नि:
TypeNoun
Rootअग्नि
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम् (समासपूर्वपदत्वेन)
पतितम्fallen
पतितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपत्
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तः, नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
वाक्यम्speech, words
वाक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाक्य
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
Formअव्यय
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
Formलिट् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
indeed (emphatic particle)
:
TypeIndeclinable
Root
Formअव्यय

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
L
lubdhaka (hunter)
K
kapota (dove/pigeon)
A
agni (fire)

Educational Q&A

The verse sets up a dharmic contrast: bodily hunger and self-interest on one side, and the moral force of another being’s self-offering and the obligations of right conduct (especially around hospitality and compassion) on the other.

Bhishma narrates that the hungry hunter watches the dove fall into the fire and then speaks again to it—marking a pivotal moment where the hunter must respond to an act of sacrifice unfolding before him.