Previous Verse
Next Verse

Shloka 28

Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद

अन्तश्नादिश्व मध्यं च कृत्यानां च प्रपठडचनम्‌ | मद: प्रमादो दर्पश्ष दम्भो धैर्य नयानयौ,अर्थ-अनर्थ, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म, बल-अबल, दौर्भाग्य-सौभाग्य, पुण्य-पाप, गुण- अवगुण, काम-अकाम, ऋतु-मास, दिन-रात, क्षण, प्रमाद-अप्रमाद, हर्ष-क्रोध, शम-दम, दैव-पुरुषार्थ, बन्ध-मोक्ष, भय-अभय, हिंसा-अहिंसा, तप-यज्ञ, संयम, विष-अविष, आदि, अन्त, मध्य, कार्यविस्तार, मद, असावधानता, दर्प, दम्भ, धैर्य, नीति-अनीति, शक्ति- अशक्ति, मान, स्तब्धता, व्यय-अव्यय, विनय, दान, काल-अकाल, सत्य-असत्य, ज्ञान, श्रद्धा-अश्रद्धा, अकर्मण्यता, उद्योग, लाभ-हानि, जय-पराजय, तीक्ष्णता-मृदुता, मृत्यु, आना-जाना, विरोध-अविरोध, कर्तव्य-अकर्तव्य, सबलता-निर्बलता, असूया-अनसूया, धर्म- अधर्म, लज्जा-अलज्जा, सम्पत्ति-विपत्ति, स्थान, तेज, कर्म, पाण्डित्य, वाकृशक्ति तथा तत्त्ववोध--ये सब दण्डके ही अनेक नाम और रूप हैं। कुरुनन्दन! इस प्रकार इस जगतमें दण्डके बहुत-से रूप हैं

bhīṣma uvāca | antaḥśnādiś ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapaṭhaḍacanam | madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṃ nayānayau |

Bhishma said: 'There are inner and outer aspects, and also a middle state; and there is the recitation/enumeration of the various “doings” (kṛtyas). Intoxication of power, heedlessness, pride, hypocrisy, steadfastness, and both right and wrong policy—these and countless paired opposites (such as gain and loss, victory and defeat, virtue and sin, bondage and liberation, fear and fearlessness, violence and non-violence) are all spoken of as many names and forms of daṇḍa (the principle of restraint and governance). O best of the Kurus, thus in this world daṇḍa appears in very many modes.'

अन्तःend
अन्तः:
Karta
TypeNoun
Rootअन्त
FormMasculine, Nominative, Singular
श्नादिthe class beginning with 'śnā' (a grammatical group)
श्नादि:
Karta
TypeNoun
Rootश्नादि
FormNeuter, Nominative, Singular
इवlike/as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
मध्यम्middle
मध्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootमध्य
FormNeuter, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कृत्यानाम्of duties/obligatory acts
कृत्यानाम्:
TypeNoun
Rootकृत्य
FormNeuter, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रपठrecite/declare
प्रपठ:
TypeVerb
Rootप्र+पठ्
FormImperative, Second, Singular, Parasmaipada
वचनम्speech/statement
वचनम्:
Karma
TypeNoun
Rootवचन
FormNeuter, Accusative, Singular
मदःintoxication/pride
मदः:
Karta
TypeNoun
Rootमद
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रमादःcarelessness
प्रमादः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमाद
FormMasculine, Nominative, Singular
दर्पःarrogance
दर्पः:
Karta
TypeNoun
Rootदर्प
FormMasculine, Nominative, Singular
दम्भःhypocrisy/pretence
दम्भः:
Karta
TypeNoun
Rootदम्भ
FormMasculine, Nominative, Singular
धैर्यम्steadfastness
धैर्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootधैर्य
FormNeuter, Nominative, Singular
नयpolicy/right conduct
नय:
Karta
TypeNoun
Rootनय
FormMasculine, Nominative, Singular
अनयौwrong conduct (dual form as given)
अनयौ:
Karta
TypeNoun
Rootअनय
FormMasculine, Nominative, Dual
अर्थbenefit/meaning/wealth
अर्थ:
Karta
TypeNoun
Rootअर्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
अनर्थharm/meaninglessness
अनर्थ:
Karta
TypeNoun
Rootअनर्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
सुखhappiness
सुख:
Karta
TypeNoun
Rootसुख
FormNeuter, Nominative, Singular
दुःखsorrow
दुःख:
Karta
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Nominative, Singular
धर्मdharma
धर्म:
Karta
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
अधर्मunrighteousness
अधर्म:
Karta
TypeNoun
Rootअधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
बलstrength
बल:
Karta
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Nominative, Singular
अबलweakness
अबल:
Karta
TypeNoun
Rootअबल
FormNeuter, Nominative, Singular
दौर्भाग्यmisfortune
दौर्भाग्य:
Karta
TypeNoun
Rootदौर्भाग्य
FormNeuter, Nominative, Singular
सौभाग्यgood fortune
सौभाग्य:
Karta
TypeNoun
Rootसौभाग्य
FormNeuter, Nominative, Singular
पुण्यmerit
पुण्य:
Karta
TypeNoun
Rootपुण्य
FormNeuter, Nominative, Singular
पापsin
पाप:
Karta
TypeNoun
Rootपाप
FormNeuter, Nominative, Singular
गुणquality/virtue
गुण:
Karta
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Nominative, Singular
अवगुणfault
अवगुण:
Karta
TypeNoun
Rootअवगुण
FormMasculine, Nominative, Singular
कामdesire
काम:
Karta
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Nominative, Singular
अकामabsence of desire
अकाम:
Karta
TypeNoun
Rootअकाम
FormMasculine, Nominative, Singular
ऋतुseason
ऋतु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootऋतु
FormMasculine, Nominative, Singular
मासmonth
मास:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमास
FormMasculine, Nominative, Singular
दिनday
दिन:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिन
FormNeuter, Nominative, Singular
रात्रिnight
रात्रि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरात्रि
FormFeminine, Nominative, Singular
क्षणmoment
क्षण:
Adhikarana
TypeNoun
Rootक्षण
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रमादcarelessness
प्रमाद:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमाद
FormMasculine, Nominative, Singular
अप्रमादvigilance
अप्रमाद:
Karta
TypeNoun
Rootअप्रमाद
FormMasculine, Nominative, Singular
हर्षjoy
हर्ष:
Karta
TypeNoun
Rootहर्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
क्रोधanger
क्रोध:
Karta
TypeNoun
Rootक्रोध
FormMasculine, Nominative, Singular
शमtranquillity
शम:
Karta
TypeNoun
Rootशम
FormMasculine, Nominative, Singular
दमself-control
दम:
Karta
TypeNoun
Rootदम
FormMasculine, Nominative, Singular
दैवfate/divine factor
दैव:
Karana
TypeNoun
Rootदैव
FormNeuter, Nominative, Singular
पुरुषार्थhuman effort
पुरुषार्थ:
Karana
TypeNoun
Rootपुरुषार्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
बन्धbondage
बन्ध:
Karta
TypeNoun
Rootबन्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
मोक्षliberation
मोक्ष:
Karta
TypeNoun
Rootमोक्ष
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
Kuru-nandana (address to Yudhiṣṭhira)

Educational Q&A

Daṇḍa (restraint/punitive authority) is not a single act but a broad governing principle that manifests through many conditions and opposites—virtue and vice, prudence and folly, strength and weakness—shaping social order and personal conduct.

In the Śānti Parva’s instruction on rāja-dharma, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira, explaining that the ruler’s instrument of order (daṇḍa) has many forms and is reflected in diverse human qualities and outcomes.