Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield

व्यूह्म व्यूहं महाराज सर्वतो भद्रमृद्धिमत्‌ प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान्‌ मद्रराज: प्रतापवान्‌

sañjaya uvāca |

vyūhya vyūhaṁ mahārāja sarvato-bhadram ṛddhimat |

pratyudyayau raṇe pārthān madrarājaḥ pratāpavān ||

mahārāja! tadā pratāpī mahārathī madrarājaḥ śalyaḥ tān yoddhān āśvāsya samṛddhiśālinaṁ sarvato-bhadranāmakaṁ vyūhaṁ kṛtvā bhāranāśakaḥ atyanta-vegāś ca vicitra-dhanuḥ kampayan sindhī-ghoḍaiḥ yukta-śreṣṭha-rathārūḍhaḥ pāṇḍavān abhyakrāmat |

サञ्जयは言った。「大王よ、勇猛なるマドラ国王シャリヤは、軍勢を『サルヴァトーバドラ(四方吉祥)』と名づけられた繁栄の陣形に整え、戦場に進み出てパーンドゥの子らに対峙した。ついでその強大なる車戦の勇士は、兵を励ましたのち、シンドゥの名馬を繋いだ優れた戦車に乗り、奇しき弓を烈しい速さで震わせつつ、パーンドゥ族へ猛攻を加えた——整然たる陣と武の決意によって、戦の流れを前へと押し進めながら。」

व्यूह्यhaving arrayed (having formed a battle-array)
व्यूह्य:
Adhikarana
TypeVerb
Rootव्यूह्
Formक्त्वा-प्रत्यय (absolutive/gerund), कर्तरि
व्यूहम्battle-array
व्यूहम्:
Karma
TypeNoun
Rootव्यूह
FormMasculine, Accusative, Singular
महाराजO great king
महाराज:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
सर्वतःon all sides
सर्वतः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः
Formtrue
भद्रम्auspicious / well-protected
भद्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootभद्र
FormNeuter, Accusative, Singular
ऋद्धिमत्prosperous, endowed with abundance
ऋद्धिमत्:
Karma
TypeAdjective
Rootऋद्धिमत्
FormNeuter, Accusative, Singular
प्रत्युद्ययौadvanced forth / sallied out against
प्रत्युद्ययौ:
Karta
TypeVerb
Rootप्रति-उद्-या
FormPerfect (लिट्), Third, Singular, Parasmaipada
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormMasculine, Locative, Singular
पार्थान्the sons of Pritha (the Pandavas)
पार्थान्:
Karma
TypeNoun
Rootपार्थ
FormMasculine, Accusative, Plural
मद्रराजःthe king of Madra
मद्रराजः:
Karta
TypeNoun
Rootमद्रराज
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रतापवान्mighty, valorous
प्रतापवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रतापवत्
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by address mahārāja)
Ś
Śalya
M
Madra (kingdom)
P
Pārthas/Pāṇḍavas
S
Sarvatobhadra-vyūha (battle formation)
S
Sindhī horses
C
Chariot
B
Bow

Educational Q&A

The verse highlights kṣatriya leadership in war: a commander must organize troops into a coherent formation, strengthen morale, and act decisively. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s focus on disciplined action and responsibility in one’s role, even amid the tragic inevitability of battle.

Sanjaya reports to the king that Śalya, the Madra ruler and a great chariot-warrior, arranges his army into the Sarvatobhadra formation, encourages his warriors, mounts a chariot drawn by Sindhī horses, brandishes his bow, and advances to attack the Pāṇḍavas.