Gadā-yuddhe Bhīma–Duryodhanayoḥ Tumulaḥ Saṃprahāraḥ
Mace-duel’s intense exchange
वर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ । अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ताहं भरतर्षभ,“अब फिर कभी यह हस्तिनापुरमें प्रवेश नहीं करेगा। भरतश्रेष्ठ! इसने जो मेरी शय्यापर साँप छोड़ा था, भोजनमें विष दिया था, प्रमाणकोटिके जलमें मुझे गिराया था, लाक्षागृहमें जलानेकी चेष्टा की थी, भरी सभामें मेरा उपहास किया था, सर्वस्व हर लिया था तथा बारह वर्षोतक वनवास और एक वर्षतक अज्ञातवासके लिये विवश किया था; इसके द्वारा प्राप्त हुए मैं इन सभी दुःखोंका अन्त कर डालूँगा
sañjaya uvāca |
varṣam ajñātavāsasya vanavāsasya cānagha |
adyāntam eṣāṁ duḥkhānāṁ gantāhaṁ bharatarṣabha ||
サンジャヤは言った。「罪なき者よ、バーラタ族の雄牛よ!今日、隠遁の一年と森への流謫から生じたこの苦しみを、わたしは終わらせる。」
संजय उवाच
The verse frames exile-induced suffering as a moral burden seeking closure: endurance of hardship culminates in a decisive resolve to end the chain of pain, highlighting the ethical tension between righteous redress and the dangers of vengeance.
Sañjaya reports a warrior’s resolve that, on this very day, he will end the sufferings connected with the Pandavas’ forest exile and their year of living incognito—setting a tone of final reckoning in the late-war context of the Śalya Parva.