Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

Dvaipāyana-hrade Duryodhanasya Māyā — Yudhiṣṭhirasya Dharmoktiḥ (Śalya-parva, Adhyāya 30)

पाण्डुकौरवसम्मर्दाज्जीवमानान्‌ नरर्षभान्‌ | दुर्योधन बोला--मैं ऐसे जनसंहारकारी पाण्डव-कौरव-संग्रामसे आप सभी नरश्रेष्ठ वीरोंको जीवित बचा हुआ देख रहा हूँ, यह बड़े सौभाग्यकी बात है ।।

pāṇḍukaurava-sammardāj jīvamānān nararṣabhān paśyāmi—etad bhāgyam; viṣayiṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ. yūyam api bahu klāntā vayaṃ cātyanta-vraṇitāḥ; pāṇḍavānāṃ balaṃ vardhitam; tasmād idānīṃ me yuddhe rucir na jāyate.

ドゥルヨーダナは言った。パーンダヴァとカウラヴァの間で人命を刈り取るほどの激突が起こったのち、なおこれほど多くの第一の勇士たちが生き残っているのを見るのは、まことに稀なる幸運である。皆が休み、疲れを払いさえすれば、なお勝利は得られよう。だが双方ともに消耗し、こちらは深手を負い、かたやパーンダヴァの勢いは増している。ゆえに今この時、戦を続けようという望みは我が胸に起こらぬ。

पाण्डुof Pandu (i.e., Pandava-side)
पाण्डु:
TypeNoun
Rootपाण्डु
FormMasculine, Genitive, Singular
कौरवof the Kauravas
कौरव:
TypeNoun
Rootकौरव
FormMasculine, Genitive, Plural
सम्मर्दात्from the crush/press, melee
सम्मर्दात्:
Apadana
TypeNoun
Rootसम्मर्द
FormMasculine, Ablative, Singular
जीवमानान्living, alive
जीवमानान्:
Karma
TypeAdjective
Rootजीव (धातु) + शतृ
FormMasculine, Accusative, Plural
नरर्षभान्bulls among men, best of men
नरर्षभान्:
Karma
TypeNoun
Rootनरर्षभ
FormMasculine, Accusative, Plural
विजेष्यामःwe shall conquer
विजेष्यामः:
TypeVerb
Rootजि (धातु) + वि + लृट्
FormSimple Future (लृट्), First, Plural
वयम्we
वयम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Plural
सर्वेall
सर्वे:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
विश्रान्ताःrested
विश्रान्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootविश्रान्त
FormMasculine, Nominative, Plural
विगतgone, removed
विगत:
Karta
TypeAdjective
Rootविगत
FormMasculine, Nominative, Plural
क्लमाःfatigues, wearinesses
क्लमाः:
TypeNoun
Rootक्लम
FormMasculine, Nominative, Plural

दुर्योधन उवाच

दुर्योधन (Duryodhana)
पाण्डव (Pāṇḍavas)
कौरव (Kauravas)
नरर्षभ (foremost warriors)

Educational Q&A

The verse highlights how, in prolonged conflict, even powerful leaders become governed by fatigue, injury, and shifting advantage. It implicitly critiques war’s moral erosion: decisions are driven less by righteousness and more by survival, morale, and tactical timing.

Duryodhana observes that many great warriors have survived the brutal Pāṇḍava–Kaurava clash. He proposes a pause to rest and recover, arguing that renewed strength could bring victory, while noting that the Pāṇḍavas currently appear to be gaining strength and his own side is badly hurt.