Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

नकुलस्य प्रतीची-दिग्विजयः

Nakula’s Conquest of the Western Quarter

महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान्‌ २ ।।

vaiśampāyana uvāca |

mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā |

hasty-aśva-ratha-pūrṇena daṃśitena pratāpavān ||

vṛto bharataśārṭūlo dviṣac-choka-vivardhanaḥ ||

ヴァイシャンパーヤナは語った。「ビーマセーナ——威力ある勇士、バーラタ族の虎、敵の悲嘆を増し加える者——は(王の命に従い)東方を平定すべく出陣した。彼を取り巻くのは、敵国を砕く大いなる軍勢の輪であり、象・馬・戦車に満ち、武具甲冑を完備していた。この段は、征服を私欲ではなく、王命のもとに行われる行為として描き、権威に導かれた規律ある力を強調する。」

महताby/with great
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Instrumental, Singular
बलचक्रेणby/with the army-formation (wheel of forces)
बलचक्रेण:
Karana
TypeNoun
Rootबलचक्र
FormNeuter, Instrumental, Singular
परराष्ट्रावमर्दिनाby/with (that which is) crushing the enemy-kingdom
परराष्ट्रावमर्दिना:
Karana
TypeAdjective
Rootपरराष्ट्रावमर्दिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
हस्त्यश्वरथपूर्णेनfilled with elephants, horses, and chariots
हस्त्यश्वरथपूर्णेन:
Karana
TypeAdjective
Rootहस्त्यश्वरथपूर्ण
FormNeuter, Instrumental, Singular
दंशितेनarmoured, equipped (with mail/armor)
दंशितेन:
Karana
TypeAdjective
Rootदंशित
FormNeuter, Instrumental, Singular
प्रतापवान्mighty, valorous
प्रतापवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रतापवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
वृतःsurrounded, attended
वृतः:
Karta
TypeAdjective
Rootवृत
FormMasculine, Nominative, Singular
भरतशार्दूलःtiger among the Bharatas
भरतशार्दूलः:
Karta
TypeNoun
Rootभरतशार्दूल
FormMasculine, Nominative, Singular
द्विषच्छोकविवर्धनःincreasing the sorrow of enemies
द्विषच्छोकविवर्धनः:
Karta
TypeAdjective
Rootद्विषच्छोकविवर्धन
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bharata lineage (Bharatas)
A
Army (balacakra)
E
Elephants
H
Horses
C
Chariots
E
Enemy kingdoms (para-rāṣṭra)

Educational Q&A

The verse highlights disciplined force under legitimate authority: military power is portrayed as effective and overwhelming, yet its ethical framing comes from acting under the king’s command (a rajadharma context) rather than personal impulse.

Vaiśampāyana describes a leading Bharata hero departing with a fully equipped, elephant-horse-chariot-filled army to subdue enemy realms—specifically as part of a campaign to conquer a direction (the eastern quarter in the surrounding narrative).