Shloka 16

रथी द्विपस्थेन हतो5पतच्छरै: क्राथाधिप: पर्वतजेन दुर्जय: । सवाजिसूतेष्वसनध्वजस्तथा यथा महावातहतो महाद्रुम:,तदनन्तर जैसे आँधीका उखाड़ा हुआ विशाल वृक्ष पृथ्वीपर गिर जाता है, उसी प्रकार घोड़े, सारथि, धनुष और ध्वजसहित दुर्जय महारथी क्राथ नरेश हाथीपर बैठे हुए एक पर्वतीय वीरके बाणोंसे मारा जाकर रथसे नीचे जा गिरा

sañjaya uvāca |

rathī dvipasthena hato ’patac charaiḥ krāthādhipaḥ parvatajena durjayaḥ |

savājisūteṣv asanadhvajas tathā yathā mahāvātahato mahādrumaḥ ||

サンジャヤは言った。象上から戦う山生まれの勇士の矢に射抜かれ、クラ―タの強王、難攻不落の大車戦士ドゥルジャヤは討ち倒された。馬も御者も弓も軍旗もろとも戦車から落ち、激しく大地に叩きつけられた――烈風に引き倒された巨木のように。

रथीchariot-warrior
रथी:
Karta
TypeNoun
Rootरथिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
द्विपस्थेनby/with (one) stationed on an elephant
द्विपस्थेन:
Karana
TypeAdjective
Rootद्विपस्थ
FormMasculine, Instrumental, Singular
हतःkilled/struck down
हतः:
Karta
TypeVerb
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Singular
अपतत्fell down
अपतत्:
Karta
TypeVerb
Rootपत्
FormImperfect, 3rd, Singular
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Instrumental, Plural
क्राथाधिपःlord/king of Krātha
क्राथाधिपः:
Karta
TypeNoun
Rootक्राथाधिप
FormMasculine, Nominative, Singular
पर्वतजेनby one born in/connected with the mountains
पर्वतजेन:
Karana
TypeAdjective
Rootपर्वतज
FormMasculine, Instrumental, Singular
दुर्जयःhard to conquer
दुर्जयः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर्जय
FormMasculine, Nominative, Singular
he
:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
वाजिसूतेषुamong/with the horses and charioteer
वाजिसूतेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवाजिसूत
FormMasculine, Locative, Plural
असनध्वजःhaving bow and banner (together)
असनध्वजः:
Karta
TypeAdjective
Rootअसनध्वज
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाthus/so
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
यथाas/just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
महावातहतःstruck by a great wind
महावातहतः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहावातहत
FormMasculine, Nominative, Singular
महाद्रुमःa great tree
महाद्रुमः:
Karta
TypeNoun
Rootमहाद्रुम
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Durjaya
K
Krātha (kingdom/people)
P
parvataja (mountain-born warrior)
E
elephant (dvipa)
C
chariot (ratha)
H
horses (vāji)
C
charioteer (sūta)
B
bow (dhanus)
B
banner/standard (dhvaja)
A
arrows (śara)
G
great wind (mahāvāta)
G
great tree (mahādruma)

Educational Q&A

The verse highlights the fragility of worldly power in war: even a famed, ‘hard-to-conquer’ warrior can be brought down in an instant. It implicitly cautions against overreliance on status and martial pride, pointing to impermanence and the decisive force of circumstance (daiva) alongside human effort (puruṣakāra).

Sañjaya reports that Durjaya, the king of Krātha and a great chariot-fighter, is killed by the arrows of a mountain-born warrior fighting from an elephant. Durjaya falls from his chariot along with its full martial apparatus—horses, charioteer, bow, and banner—likened to a massive tree uprooted by a storm.