Next Verse

Shloka 1

है ० बक। ] अतडि्शशाड< चतुरशीतितमो< ध्याय: धृतराष्ट्रके दस पुत्रोंका वध, कर्णका भय और शल्यका समझाना तथा नकुल और वृषसेनका युद्ध संजय उवाच दुःशासने तु निहते तव पुत्रा महारथा: । महाक्रोधविषा वीरा: समरेष्वपलायिन:,इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि वृषसेनयुद्धे नकुलपराजये चतुरशीतितमो<ध्याय: ।। ८४ ।। इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वनें वृषसेनका युद्ध और नकुलकी पराजयविषयक चौरासीवाँ अध्याय प्रा हुआ ॥/ ८४ ॥। अपन का छा | अत पजञ्चाशीतितमो< ध्याय: कौरववीरोंद्वारा कुलिन्दराजके पुत्रों और हाथियोंका संहार तथा अर्जुनद्वारा वृषसेनका वध संजय उवाच नकुलमथ विदित्वा छिन्नबाणासनासिं विरथमरिशरार्त कर्णपुत्रास्त्रभग्नम्‌ । पवनधुतपताकाह्वादिनो वल्गिताश्वा वरपुरुषनियुक्तास्ते रथै: शीघ्रमीयु:

sañjaya uvāca | duḥśāsane tu nihate tava putrā mahārathāḥ | mahākrodhaviṣā vīrāḥ samareṣv apalāyinaḥ ||

サンジャヤは言った。ドゥフシャーサナが討たれるや、王よ、汝の子ら—偉大なる車戦の勇士たち—は激怒のあまり毒のごとく変じた。退くことを知らぬ彼らは、戦場に踏みとどまって戦い続けた。この句は、悲嘆と憤怒が破滅的な決意へと固まり、慎みが求められる時でさえ、戦士を暴力の輪へいっそう深く縛りつけることを示している。

संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (Paroksha-bhuta), Third, Singular
दुःशासनेwhen/after Duhshasana (was)
दुःशासने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदुःशासन
FormMasculine, Locative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
निहतेslain
निहते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootनि-हन्
FormMasculine, Locative, Singular
तवyour
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
पुत्राःsons
पुत्राः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Plural
महारथाःgreat chariot-warriors
महारथाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Nominative, Plural
महाक्रोधविषाःwhose poison is great wrath (i.e., very wrathful)
महाक्रोधविषाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाक्रोधविष
FormMasculine, Nominative, Plural
वीराःheroes
वीराः:
Karta
TypeNoun
Rootवीर
FormMasculine, Nominative, Plural
समरेषुin battles
समरेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Plural
अपलायिनःnot fleeing; unretreating
अपलायिनः:
Karta
TypeAdjective
Rootअपलायिन्
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhritarashtra
D
Duhshasana
K
Kaurava princes (Dhritarashtra's sons)

Educational Q&A

The verse highlights the ethical danger of anger after loss: grief can transmute into a ‘poisonous’ resolve that perpetuates harm. It implicitly contrasts steadfast courage with the need for discernment (viveka), warning that valor without self-mastery can become destructive.

Sanjaya reports to Dhritarashtra that after Duḥśāsana’s death, Dhritarashtra’s sons and their leading warriors, inflamed with intense rage, do not retreat from the battlefield and continue fighting with hardened determination.