Shloka 41

(कृतवर्मा तु संक्रुद्धों दिधक्षुरिव पावक: । धृष्टद्युम्नमुखान्‌ सर्वान्‌ पाण्डवान्‌ पर्यवारयत्‌ ।। कृतवर्मा अत्यन्त क्रोधमें भरकर जलानेको उद्यत हुई आगके समान धृष्टद्युम्न आदि समस्त पाण्डवोंको रोकने लगा। ततो राजन महेष्वासं कृतवर्माणमाशु वै । गदां गुहा पुनर्वेगात्‌ कृतवर्माणमाहनत्‌ ।। राजन! तब धृष्टद्युम्नने गदा हाथमें लेकर पुनः बड़े वेगसे महाधनुर्थर कृतवर्मापर शीघ्र ही आघात किया। सो5तिविद्धों बलवता न्यपतन्मूर्च्छया हत: । श्रुतर्वा रथमारोप्य अपोवाह रणाजिरात्‌ ।।) उस बलवान्‌ वीरके गहरे आघातसे अत्यन्त पीड़ित एवं मूर्छित हो कृतवर्मा गिर पड़ा। तब श्रुतर्वा उसे अपने रथपर बिठाकर रणभूमिसे दूर हटा ले गया। धृष्टद्युम्नस्तु बलवाज्जित्वा शत्रुं महाबलम्‌ | कौरवान्‌ समरे तूर्ण वारयामास सायकै:,इस प्रकार बलवान धृष्टद्युम्नने उस महाबली शत्रुको जीतकर बाणोंकी वर्षा करके समरांगणमें समस्त कौरवोंको तुरंत आगे बढ़नेसे रोक दिया

sañjaya uvāca |

kṛtavarmā tu saṅkruddho didhakṣur iva pāvakaḥ |

dhṛṣṭadyumnamukhān sarvān pāṇḍavān paryavārayat ||

tato rājan maheṣvāsaṃ kṛtavarmāṇam āśu vai |

gadāṃ gṛhya punar vegāt dhṛṣṭadyumno 'hanat ||

so 'tividdho balavatā nyapatan mūrcchayā hataḥ |

śrutarmā ratham āropya 'povāha raṇājirāt ||

dhṛṣṭadyumnas tu balavān jitvā śatruṃ mahābalam |

kauravān samare tūṛṇaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ ||

サンジャヤは言った。クリトヴァルマー(Kṛtavarmā)は、燃えさかり焼き尽くさんとする火のごとき怒りに満ち、ドリシュタデュムナ(Dhṛṣṭadyumna)を先頭とするパーンダヴァ(Pāṇḍava)一同を押しとどめた。すると王よ、ドリシュタデュムナはただちに棍棒(ガダー)を取り、再び勢いを増して大弓の士クリトヴァルマーを打ち据えた。その強烈な一撃に深く傷つき、痛みと失神に屈してクリトヴァルマーは倒れた。シュルタルマー(Śrutarmā)は彼を自らの戦車に乗せ、戦場から運び去った。ドリシュタデュムナは剛毅にして不屈、かの強敵を制したのち、矢の雨を降らせてただちにカウラヴァ(Kaurava)軍の前進を阻んだ—戦において猛き憤怒は堅き抵抗に遭い、勝利は残虐のみならず、揺るがぬ心と時宜を得た味方の護りによって確かなものとなることを示した。

कृतवर्माKṛtavarmā
कृतवर्मा:
Karta
TypeNoun
Rootकृतवर्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
संक्रुद्धःenraged
संक्रुद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootसंक्रुद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
दिधक्षुःwishing to burn
दिधक्षुः:
Karta
TypeAdjective
Rootदह्
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike/as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
पावकःfire
पावकः:
Karta
TypeNoun
Rootपावक
FormMasculine, Nominative, Singular
धृष्टद्युम्नमुखान्headed by Dhṛṣṭadyumna
धृष्टद्युम्नमुखान्:
Karma
TypeAdjective
Rootधृष्टद्युम्न-मुख
FormMasculine, Accusative, Plural
सर्वान्all
सर्वान्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Accusative, Plural
पाण्डवान्the Pāṇḍavas
पाण्डवान्:
Karma
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Accusative, Plural
पर्यवारयत्checked/held back
पर्यवारयत्:
TypeVerb
Rootपरि+वृ (वारयति)
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
ततःthen/from thereupon
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
महेष्वासम्great bowman
महेष्वासम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमह-इष्वास
FormMasculine, Accusative, Singular
कृतवर्माणम्Kṛtavarmā (acc.)
कृतवर्माणम्:
Karma
TypeNoun
Rootकृतवर्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
आशुquickly
आशु:
TypeIndeclinable
Rootआशु
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
गदाम्mace
गदाम्:
Karma
TypeNoun
Rootगदा
FormFeminine, Accusative, Singular
गृहीत्वाhaving taken
गृहीत्वा:
TypeVerb
Rootग्रह्
Formक्त्वा (absolutive)
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
वेगात्from/with speed
वेगात्:
Apadana
TypeNoun
Rootवेग
FormMasculine, Ablative, Singular
कृतवर्माणम्Kṛtavarmā (acc.)
कृतवर्माणम्:
Karma
TypeNoun
Rootकृतवर्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
आहनत्struck
आहनत्:
TypeVerb
Rootआ+हन्
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
अतिविद्धःpierced/struck severely
अतिविद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootअति+विद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
बलवताby the strong one
बलवता:
Karana
TypeAdjective
Rootबलवत्
FormMasculine, Instrumental, Singular
न्यपतत्fell down
न्यपतत्:
TypeVerb
Rootनि+पत्
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
मूर्च्छयाwith fainting/unconsciousness
मूर्च्छया:
Karana
TypeNoun
Rootमूर्च्छा
FormFeminine, Instrumental, Singular
हतःstruck down
हतः:
Karta
TypeAdjective
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रुतर्वाŚrutarman/Śrutavān (proper name)
श्रुतर्वा:
Karta
TypeNoun
Rootश्रुतर्वन्
FormMasculine, Nominative, Singular
रथम्chariot
रथम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Accusative, Singular
आरोप्यhaving placed/caused to mount
आरोप्य:
TypeVerb
Rootआ+रुह्
Formल्यप् (absolutive)
अपोवाहcarried away
अपोवाह:
TypeVerb
Rootअप+वह्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
रणाजिरात्from the battlefield
रणाजिरात्:
Apadana
TypeNoun
Rootरणाजिर
FormMasculine, Ablative, Singular
धृष्टद्युम्नःDhṛṣṭadyumna
धृष्टद्युम्नः:
Karta
TypeNoun
Rootधृष्टद्युम्न
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
बलवान्strong
बलवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootबलवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
जित्वाhaving conquered
जित्वा:
TypeVerb
Rootजि
Formक्त्वा (absolutive)
शत्रुम्enemy
शत्रुम्:
Karma
TypeNoun
Rootशत्रु
FormMasculine, Accusative, Singular
महाबलम्very mighty
महाबलम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहा-बल
FormMasculine, Accusative, Singular
कौरवान्the Kauravas
कौरवान्:
Karma
TypeNoun
Rootकौरव
FormMasculine, Accusative, Plural
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
तूर्णम्swiftly
तूर्णम्:
TypeIndeclinable
Rootतूर्ण
वारयामासheld back/checked
वारयामास:
TypeVerb
Rootवृ (वारयति)
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
सायकैःwith arrows
सायकैः:
Karana
TypeNoun
Rootसायक
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛṣṭadyumna
K
Kṛtavarmā
P
Pāṇḍavas
K
Kauravas
Ś
Śrutarmā
G
gadā (mace)
S
sāyaka (arrows)
R
raṇājira (battlefield)
R
ratha (chariot)

Educational Q&A

The passage highlights a battlefield ethic: uncontrolled anger (likened to fire) can drive one into peril, while disciplined strength and timely action—striking decisively and then protecting one’s side by holding the enemy at bay—serve one’s duty (kṣatriya-dharma) more effectively than rage alone.

Kṛtavarmā, furious, blocks the Pāṇḍavas. Dhṛṣṭadyumna counters by striking him hard with a mace, causing Kṛtavarmā to collapse in a faint. Śrutarmā removes the wounded Kṛtavarmā from the battlefield, and Dhṛṣṭadyumna then restrains the advancing Kauravas with volleys of arrows.