Shloka 683

संसक्तान्‌ पाण्डवैर्दष्टवा निवृत्ता: कुरव: पुनः । उस समय शकुनि, कृतवर्मा, अश्वत्थामा, कर्ण और कृपाचार्यको पाण्डवोंके साथ जूझते देख भागे हुए कौरव-सैनिक फिर लौट आये

saṁsaktān pāṇḍavair dṛṣṭvā nivṛttāḥ kuravaḥ punaḥ | tadā śakuni-kṛtavarmā-aśvatthāmā-karṇa-kṛpācāryān pāṇḍavaiḥ saha yudhyamānān dṛṣṭvā palāyitāḥ kaurava-sainikāḥ punar nyavartanta |

サञ्जयは言った。「自軍の将たちがパーンダヴァらと間近に組み合って戦っているのを見て、逃走して引き返していたクル族の兵は、再び戻って来た。その時、クル軍の兵たちは、シャクニ、クリトヴァルマン、アシュヴァッターマン、カルナ、そして師クリパーチャーリヤがパーンダヴァらと取っ組み合っているのを目にし、恥と忠誠が恐れに勝って、ふたたび戦列に加わった。」

संसक्तान्engaged/locked in combat
संसक्तान्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंसक्त (√सञ्ज्/सज् + क्त)
FormMasculine, Accusative, Plural
पाण्डवैःby/with the Pandavas
पाण्डवैः:
Karana
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Instrumental, Plural
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Root√दृश्
FormAbsolutive (Gerund)
निवृत्ताःturned back/retreated
निवृत्ताः:
TypeAdjective
Rootनिवृत्त (नि + √वृत् + क्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
कुरवःthe Kurus (Kauravas)
कुरवः:
Karta
TypeNoun
Rootकुरु
FormMasculine, Nominative, Plural
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः

संजय उवाच

S
Sañjaya
P
Pāṇḍavas
K
Kuravas/Kauravas
Ś
Śakuni
K
Kṛtavarmā
A
Aśvatthāmā
K
Karṇa
K
Kṛpācārya (Kṛpa)
K
Kaurava army

Educational Q&A

The verse highlights how the presence and example of leaders can restore morale: even soldiers who fled may return when they see their chiefs standing firm. Ethically, it reflects the kṣatriya ideal of overcoming fear through honor, loyalty, and responsibility in a time of crisis.

During the battle, some Kaurava troops had retreated. When they saw Śakuni, Kṛtavarmā, Aśvatthāmā, Karṇa, and Kṛpācārya intensely fighting the Pāṇḍavas, those soldiers turned back and re-entered the fight.