Previous Verse
Next Verse

Shloka 73

कर्णेन युधिष्ठिरानीकविदारणम् / Karṇa’s Breach of Yudhiṣṭhira’s Battle-Line

(त्वं देव शक्तो लोके5स्मिन्‌ नियन्तुं प्रद्गुतानिमान्‌ । वेदाश्वान्‌ू सोपनिषद: सारथिभर्भव न: स्वयम्‌ ।। “देव! आप ही इस जगत्‌में इन भागते हुए उपनिषद्सहित वेदरूपी अश्वोंको नियन्त्रणमें रख सकते हैं; अतः आप स्वयं ही सारथि हो जाइये । योद्धुं बलेन सत्त्वेन वीर्येण विनयेन च । अधिक: सारथि: कार्यो नास्ति चान्दोडघिको भवात्‌ ।। “बल, धैर्य, पराक्रम और विनय इन सभी गुणोंद्वारा जो रथीसे भी श्रेष्ठ हो, उसे ही युद्धके लिये सारथि बनाना चाहिये; दूसरा कोई ऐसा नहीं है जो भगवान्‌ शंकरसे भी बढ़कर हो। स भवांस्तारयत्वस्मान्‌ कुरु सारथ्यमव्ययम्‌ | भवानभ्यधिक स्त्वत्तो नान्यो5स्तीह पितामह ।। 'पितामह! आप अक्षय सारथिकर्म कीजिये और हमें इस संकटसे उबारिये। आप ही सबसे श्रेष्ठ हैं; आपसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है। त्वं हि देवेश सर्वैस्तु विशिष्टो वदतां वर ।) स रथं तूर्णमारुह्मु संयच्छ परमान्‌ हयान्‌,जयाय त्रिदेवेशानां वधाय त्रिदशद्विषाम्‌ “वक्ताओंमें श्रेष्ठ देवेश्वरर आप सभी गुणोंसे श्रेष्ठ हैं; इसलिये देवद्रोहियोंक वध और देवताओंकी विजयके लिये तुरंत रथपर आरूढ़ होकर इन उत्तम घोड़ोंको काबूमें रखिये

duryodhana uvāca |

tvaṁ deva śakto loke 'smin niyantuṁ pradrutān imān |

vedāśvān sopaniṣadaḥ sārathir bhava naḥ svayam ||

yoddhuṁ balena sattvena vīryeṇa vinayena ca |

adhikaḥ sārathiḥ kāryo nāsti cānyo 'dhiko bhavāt ||

sa bhavāṁs tārayatv asmān kuru sārathyam avyayam |

bhavān abhyadhikas tvatto nānyo 'stīha pitāmaha ||

tvaṁ hi deveśa sarvais tu viśiṣṭo vadatāṁ vara |

sa rathaṁ tūṇam āruhya saṁyaccha paramān hayān |

jayāya trideveśānāṁ vadhāya tridaśadviṣām ||

ドゥルヨーダナは言った。「おお、神なる御方よ。この世でただあなたお一人だけが、ウパニシャッドを伴って奔りゆく—ヴェーダの駿馬のごとき—これらを御し得ます。ゆえに、どうか御自ら我らの御者となり給え。戦において御者は、力・不動の胆力・武勇・そして律ある謙譲において、戦士すら凌ぐ者であるべきで、あなたに勝る者はありません。おお祖父よ、この尽きぬ御者の務めを引き受け、我らをこの危難から渡し救い給え。ここにあなたを超える者はなし。おお諸神の主、言葉の最勝者よ、あなたは万徳に秀で給う。ゆえに直ちに車に乗り、最上の馬どもを制し、神々の勝利と神々の敵の滅亡のために働き給え。」

त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Nominative, Singular
देवO god
देव:
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Vocative, Singular
शक्तःable, capable
शक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootशक्त
FormMasculine, Nominative, Singular
लोकेin the world
लोके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootलोक
FormMasculine, Locative, Singular
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Locative, Singular
नियन्तुम्to restrain, to control
नियन्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootनि-यम्
FormInfinitive (tumun)
प्रधावितान्running forth, rushing
प्रधावितान्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्र-धावित
FormMasculine, Accusative, Plural
इमान्these
इमान्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Accusative, Plural
वेदाश्वान्Veda-horses (horses in the form of the Vedas)
वेदाश्वान्:
Karma
TypeNoun
Rootवेद-अश्व
FormMasculine, Accusative, Plural
सोपनिषदःtogether with the Upaniṣads
सोपनिषदः:
Karma
TypeAdjective
Rootस-उपनिषद्
FormMasculine, Accusative, Plural
सारथिःcharioteer
सारथिः:
Karta
TypeNoun
Rootसारथि
FormMasculine, Nominative, Singular
भवbe (become)
भव:
TypeVerb
Rootभू
FormImperative, 2, Singular
नःof us / for us
नः:
Sampradana
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Genitive, Plural
स्वयम्yourself
स्वयम्:
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
Formtrue
योद्धुम्to fight
योद्धुम्:
Karma
TypeVerb
Rootयुध्
FormInfinitive (tumun)
बलेनby strength
बलेन:
Karana
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Instrumental, Singular
सत्त्वेनby courage/steadfastness
सत्त्वेन:
Karana
TypeNoun
Rootसत्त्व
FormNeuter, Instrumental, Singular
वीर्येणby valor
वीर्येण:
Karana
TypeNoun
Rootवीर्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
विनयेनby humility/discipline
विनयेन:
Karana
TypeNoun
Rootविनय
FormMasculine, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
Formtrue
अधिकःsuperior
अधिकः:
Karta
TypeAdjective
Rootअधिक
FormMasculine, Nominative, Singular
सारथिःcharioteer
सारथिः:
Karta
TypeNoun
Rootसारथि
FormMasculine, Nominative, Singular
कार्यःto be made/appointed (fit to be appointed)
कार्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootकार्य
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
Formtrue
अस्तिis
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, 3, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
Formtrue
अन्यःanother
अन्यः:
Karta
TypePronoun
Rootअन्य
FormMasculine, Nominative, Singular
अधिकःgreater
अधिकः:
Karta
TypeAdjective
Rootअधिक
FormMasculine, Nominative, Singular
भवात्than you
भवात्:
Apadana
TypePronoun
Rootभवत्
FormMasculine, Ablative, Singular
सःhe / that (one)
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
भवान्you (honorific)
भवान्:
Karta
TypePronoun
Rootभवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
तारयतुmay (you) deliver/save
तारयतु:
TypeVerb
Rootतॄ
FormImperative, 3, Singular
अस्मान्us
अस्मान्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Accusative, Plural
कुरुdo, make
कुरु:
TypeVerb
Rootकृ
FormImperative, 2, Singular
सारथ्यम्the charioteer’s role
सारथ्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootसारथ्य
FormNeuter, Accusative, Singular
अव्ययम्imperishable, unfailing
अव्ययम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअव्यय
FormNeuter, Accusative, Singular
भवान्you
भवान्:
Karta
TypePronoun
Rootभवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
अभ्यधिकःfar superior
अभ्यधिकः:
Karta
TypeAdjective
Rootअभ्यधिक
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वत्तःthan you
त्वत्तः:
Apadana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Ablative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
Formtrue
अन्यःanother
अन्यः:
Karta
TypePronoun
Rootअन्य
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्तिis
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, 3, Singular
इहhere
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह
Formtrue
पितामहO grandsire
पितामह:
TypeNoun
Rootपितामह
FormMasculine, Vocative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Nominative, Singular
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
Formtrue
देवेशO lord of gods
देवेश:
TypeNoun
Rootदेव-ईश
FormMasculine, Vocative, Singular
सर्वैःby all / among all
सर्वैः:
Karana
TypePronoun/Adjective
Rootसर्व
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
तुbut, indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
Formtrue
विशिष्टःdistinguished, excellent
विशिष्टः:
Karta
TypeAdjective
Rootविशिष्ट
FormMasculine, Nominative, Singular
वदताम्of speakers
वदताम्:
TypeVerb
Rootवदत्
FormMasculine, Genitive, Plural, Present active participle used substantively
वरO best
वर:
TypeNoun
Rootवर
FormMasculine, Vocative, Singular
सःtherefore / that (one)
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
रथम्chariot
रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Accusative, Singular
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
TypeIndeclinable
Rootतूर्णम्
Formtrue
आरुह्यhaving mounted
आरुह्य:
TypeVerb
Rootआ-रुह्
FormAbsolutive (ktvā/lyap)
संयच्छrestrain, hold in
संयच्छ:
TypeVerb
Rootसम्-यम्
FormImperative, 2, Singular
परमान्excellent, supreme
परमान्:
Karma
TypeAdjective
Rootपरम
FormMasculine, Accusative, Plural
हयान्horses
हयान्:
Karma
TypeNoun
Rootहय
FormMasculine, Accusative, Plural
जयायfor victory
जयाय:
Sampradana
TypeNoun
Rootजय
FormMasculine, Dative, Singular
त्रिदेवेशानाम्of the lords of the three gods / of the triad of gods
त्रिदेवेशानाम्:
TypeNoun
Rootत्रिदेव-ईश
FormMasculine, Genitive, Plural
वधायfor the slaying
वधाय:
Sampradana
TypeNoun
Rootवध
FormMasculine, Dative, Singular
त्रिदशद्विषाम्of the enemies of the gods
त्रिदशद्विषाम्:
TypeNoun
Rootत्रिदश-द्विष्
FormMasculine, Genitive, Plural

दुर्योधन उवाच

D
Duryodhana
D
Deva (addressed divine lord)
P
Pitāmaha (honorific)
V
Vedas
U
Upaniṣads
C
chariot (ratha)
C
charioteer (sārathi)
H
horses (hayāḥ)
G
gods (tridaśāḥ / deva)
E
enemies of the gods (tridaśadviṣaḥ)