Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Karṇa’s advance against the Pāṇḍava host; Arjuna’s clash with the Saṃśaptakas (कर्णस्य पाण्डवसेनाप्रवेशः—अर्जुनस्य संशप्तकसंप्रहारः)

तपोविशेषैर्विविधैयोंगं यो वेद चात्मन: | यः सांख्यमात्मनो वेत्ति यस्य चात्मा वशे सदा

tapo-viśeṣair vividhair yogaṃ yo veda cātmanaḥ | yaḥ sāṅkhyam ātmano vetti yasya cātmā vaśe sadā ||

ドゥルヨーダナは言った。「さまざまな特別の苦行によって、自己(アートマン)に関わるヨーガの規律を知り、自己に関わるサーンキヤを理解し、しかも内なる自己を常に制御している者——その者は激しいタパス(苦行)と最高の制戒に確立している。われらは聞いている、その時、神々がダーナヴァを打ち破ったと。王よ、ダーナヴァが敗れたのち、ターラカースラの三人の子——ターラークシャ、カマラークシャ、ヴィデュンマーリー——は厳しい苦行に身を寄せ、すぐれた誓戒を守り始めた。多様な苦行によって心のあらゆる働きを止める術を知り、自らの真実の本性を知る智慧に常に目覚め、内なる諸器官を克服していた彼らは、世に比類なき者となった。その罪なき、光輝に満ちた修行者たちを、神々はやがてマハーデーヴァ——ウマーの主——の姿として拝したのである。」

तपःausterity, penance
तपः:
Karma
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Accusative, Singular
उग्रम्fierce, intense
उग्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउग्र
FormNeuter, Accusative, Singular
समास्थायhaving undertaken, having resorted to
समास्थाय:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-आ-स्था
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund), Non-finite
नियमेin observance/discipline
नियमे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनियम
FormMasculine, Locative, Singular
परमेsupreme, highest
परमे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपरम
FormMasculine, Locative, Singular
स्थिताःstanding, abiding, remaining
स्थिताः:
Karta
TypeVerb
Rootस्था
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Plural
तपः-विशेषैःby special austerities
तपः-विशेषैः:
Karana
TypeNoun
Rootतपस्-विशेष
FormMasculine, Instrumental, Plural
विविधैःvarious
विविधैः:
Karana
TypeAdjective
Rootविविध
FormMasculine, Instrumental, Plural
योगम्yoga (discipline/means of restraint)
योगम्:
Karma
TypeNoun
Rootयोग
FormMasculine, Accusative, Singular
यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
वेदknows
वेद:
Karta
TypeVerb
Rootविद्
FormLat (present), 3, Singular, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root
आत्मनःof the self
आत्मनः:
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Genitive, Singular
यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
सांख्यम्Sāṅkhya (discriminative knowledge)
सांख्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootसांख्य
FormNeuter, Accusative, Singular
आत्मनःof the self
आत्मनः:
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Genitive, Singular
वेदत्तिknows, understands
वेदत्ति:
Karta
TypeVerb
Rootविद्
FormLat (present), 3, Singular, Parasmaipada
यस्यwhose
यस्य:
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
आत्माself, mind (inner self)
आत्मा:
Karta
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
वशेunder control, in subjection
वशे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवश
FormMasculine, Locative, Singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा

दुर्योधन उवाच

D
Duryodhana
D
Devas (gods)
D
Daityas/Danavas
T
Tārakāsura
T
Tārākṣa
K
Kamalākṣa
V
Vidyunmālī
M
Mahādeva (Śiva)
U
Umāpati (Śiva as consort of Umā)
U
Umā

Educational Q&A

The verse praises inner mastery: true power and clarity arise from disciplined austerity (tapas), restraint (niyama), and knowledge—both yogic control of mental fluctuations and sāṅkhya-like discriminative understanding of the self. Ethical strength is framed as self-governance rather than mere external dominance.

Duryodhana recounts a mythic episode: after the gods defeat the Daityas/Danavas, Tārakāsura’s three sons undertake severe penance and strict vows, becoming formidable through self-control and spiritual knowledge; the gods then behold Mahādeva (Śiva), Umā’s lord, in connection with this ascetic rise.