Adhyaya 99

Verse 1

अपन प्रा बछ। अं सप्तनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नका युद्ध तथा सात्यकिद्धारा धृष्टद्युम्नकी रक्षा संजय उवाच तथा तस्मिन्‌ प्रवत्ते तु संग्रामे लोमहर्षणे । कौरवेयांस्त्रिधाभूतान्‌ पाण्डवा: समुपाद्रवन्‌

サンジャヤは言った。「大王よ、身の毛もよだつその合戦が始まるや、三隊に分かれていたクル族の軍勢に向かい、パーンダヴァ軍は猛然と攻めかかった。戦の道義的な重圧のただ中で、策も決意もいよいよ鋭くなるのである。」

Verse 2

जलसंध॑ महाबाहुं भीमसेनो< भ्यवर्तत । युधिष्ठिर: सहानीक: कृतवर्माणमाहवे,भीमसेनने महाबाहु जलसंधपर आक्रमण किया और सेनासहित युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें कृतवर्मापर धावा बोल दिया

サンジャヤは言った。「剛腕のビーマセーナはジャラサンダを討たんと進み、ユディシュティラは軍勢を率いて戦場でクリトヴァルマーへ突撃した。この偈は、戦の暗い奔流を示す。将たる者は、選び取った陣営のダルマ（義務）に縛られつつ、暴力を特定の敵へと向けねばならぬ責を負うのである。」

Verse 3

किरंस्तु शरवर्षाणि रोचमान इवांशुमान्‌ | धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमभ्यद्रवद्‌ रणे

サンジャヤは言った。「大王よ、ドゥリシュタデュムナは矢の雨を降らせ、太陽のごとく輝きつつ、戦場でまっすぐドローナへと突進した。」

Verse 4

महाराज! जैसे प्रकाशमान सूर्य सहस्रों किरणोंका प्रसार करते हैं, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नने बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए रणक्षेत्रमें द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया ।।

Sañjaya said: “O King, just as the radiant sun spreads forth thousands of rays, so did Dhṛṣṭadyumna, showering volleys of arrows, launch his assault upon Droṇācārya on the battlefield. Thereupon, as anger flared on both sides, a fierce engagement broke out between the Kuru and Pāṇḍava archers—each rushing against the other.”

Verse 5

संक्षये तु तथाभूते वर्तमाने महाभये । उन्डी भूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्वभीतवत्‌

Sañjaya said: When that dreadful slaughter had thus set in, and a great terror prevailed, the armies—thrown into tumult—fought on as if fearless. At that time the mighty Droṇācārya, engaged in battle with the powerful Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna, began an astonishing shower of arrows—an act that displayed both the terrible momentum of war and the relentless resolve of a master of arms.

Verse 6

द्रोण: पाउ्चालपुत्रेण बली बलवता सह । यदक्षिपत्‌ पृषत्कौघांस्तदद्भुतमिवाभवत्‌

Sañjaya said: When the dreadful slaughter had begun and the warriors, as if fearless, pressed into close combat, mighty Droṇa—locked in battle with the powerful son of the Pāñcālas, Dhṛṣṭadyumna—unleashed such a dense torrent of arrows that it appeared almost wondrous. The scene underscores the terrible momentum of war: extraordinary martial skill manifests amid a morally fraught carnage that consumes both sides.

Verse 7

पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । चक्राते द्रोणपाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्यनेकश:

Sañjaya said: On every side, many human heads lay shattered and strewn about, resembling lotus-groves ruined all around. Thus did Droṇa and the Pāñcāla prince (Dhṛṣṭadyumna) wreak their slaughter in the press of battle—an image that underscores how war, even when fought under vows and duty, turns living beings into anonymous ruin.

Verse 8

विनिकीर्णानि वीराणामनीकेषु समन्तत: । वस्त्राभरणशस्त्राणि ध्वजवर्मायुधानि च,चारों ओर सेनाओंमें वीरोंके बहुत-से वस्त्र, आभूषण, अस्त्र-शस्त्र, ध्वज, कवच तथा आयुध छिन्न-भिन्न होकर बिखरे पड़े थे

Sañjaya said: All around, scattered through the battle-formations of the warriors, lay torn and strewn garments and ornaments, weapons and missiles, as well as banners, armor, and implements of war—mute remnants of the fierce and indiscriminate destruction of battle.

Verse 9

तपनीयततनुत्राणा: संसिक्ता रुधिरेण च | संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसंघा: सविद्युत:,सुवर्णका कवच बाँधे तथा खूनसे लथपथ हुए सैनिक परस्पर सटे हुए बिजलियोंसहित मेघसमूहोंके समान दिखायी देते थे

サンジャヤは言った。「黄金の胸甲をまとい、血に濡れた戦士たちは、互いに密集して—稲妻を孕む雨雲の群れのように見えた。そこには戦場での輝きと暴力の交錯がある。光彩はなお残るが、戦の道義的代償によって汚されているのだ。」

Verse 10

कुण्जराश्वनरानन्ये पातयन्ति सम पत्रिभि: | तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथा:,बहुत-से दूसरे महारथी चार हाथके धनुष खींचते हुए अपने पंखयुक्त बाणोंद्वारा हाथी, घोड़े और पैदल मनुष्योंको मार गिराते थे

サンジャヤは言った。「ほかの大車戦士たちは、ターラ椰子ほども長い弓を引き絞り、羽根ある矢で象や馬、歩兵を次々と射倒した。そこにあるのは、顔なきままに押し寄せる戦の力である。武の技と武器が群れの命を刈り取り、戦の義務と暴力の人間的代償との緊張をいよいよ際立たせた。」

Verse 11

असिचर्माणि चापानि शिरांसि कवचानि च । विप्रकीर्यन्त शूराणां सम्प्रहारे महात्मनाम्‌,उन महामनस्वी वीरोंके संग्राममें योद्धाओंके खड्ग, ढाल, धनुष, मस्तक और कवच कटकर इधर-उधर बिखरे जाते थे

サンジャヤは言った。「大いなる魂をもつ勇士たちの激突のただ中で、剣と盾、弓、首級、鎧は斬り裂かれ、四方へ散り飛んだ。戦の恐るべき奔流の姿である。勇気も暴力も、ともに断裂と破滅へと帰着した。」

Verse 12

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्‌ परमसंकुले,महाराज! उस महाभयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध खड़े दिखायी देते थे

サンジャヤは言った。「大王よ、あの極度に混乱し恐るべき戦いの中、四方に、首なき胴（カバンダ）が数知れず立ち上がって見えた。」

Verse 13

गृध्रा: कड़्का बका: श्येना वायसा जम्बुकास्तथा । बहुश: पिशिताशाश्च तत्रादृश्यन्त मारिष,आर्य! वहाँ बहुत-से गीध, कंक, बगले, बाज, कौए, सियार तथा अन्य मांसभक्षी प्राणी दृष्टिगोचर होते थे

サンジャヤは言った。「尊き御方よ、そこには肉を求めるものが多く見えた。禿鷲、カンカ、鷺や鶴、鷹、烏、そして豺（ジャッカル）など、ほかの肉食の生き物もいた。彼らの群れは、戦がもたらす陰惨な収穫を告げ、殺戮の後に残る道義の代価と荒廃を聞く者に思い起こさせた。」

Verse 14

भक्षयन्तश्न मांसानि पिबन्तश्नापि शोणितम्‌ | विलुम्पन्तश्न केशांश्व मज्जाश्व बहुधा नूप,नरेश्वर! वे मांस खाते, रक्त पीते और केशों तथा मज्जाको बारंबार नोचते थे

Sañjaya said: “O king, those beings were devouring flesh and even drinking blood; again and again they were tearing out hair and marrow. The scene revealed the utter collapse of restraint and compassion amid the violence of war, where cruelty appeared unchecked and humanity seemed eclipsed.”

Verse 15

आकर्षन्त: शरीराणि शरीरावयवांस्तथा । नराश्वगजसंघानां शिरांसि च ततस्ततः:,मनुष्यों, घोड़ों तथा हाथियोंके समूहोंके सम्पूर्ण शरीरों और अवयवों एवं मस्तकोंको इधर-उधर खींचते थे

Sañjaya said: They were dragging about, here and there, the bodies and severed limbs, and also the heads of the masses of men, horses, and elephants—an image of the battlefield’s ruthless aftermath, where the frenzy of war reduces living beings to scattered remains.

Verse 16

कृतास्त्रा रणदीक्षाभिदीक्षिता रणशालिन: । रणे जयं प्रार्थयाना भूशं युयुधिरे तदा

Sañjaya said: Those heroes, accomplished in the use of weapons and resplendent in battle, having undertaken the consecration for the war-sacrifice, fought fiercely at that time—seeking victory in the combat. The verse frames the clash not as mere violence but as a grimly ritualized undertaking, where martial skill and the will to win drive the warriors into relentless engagement.

Verse 17

असिमार्गान्‌ बहुविधान्‌ विचेरु: सैनिका रणे । ऋष्टिभि: शक्तिभि: प्रासै: शूलतोमरपट्टिशै:

Sañjaya said: On the battlefield the soldiers moved about displaying many kinds of sword-techniques and maneuvers. In the arena of war, men, inflamed with mutual anger, struck one another with spears, javelins, lances, tridents, tomara-darts, battle-axes, and other weapons—turning skill and wrath into relentless injury.

Verse 18

गदाभि: परिधैश्नान्यैरायुथैश्व भुजैरपि । अन्योन्यं जष्निरे क्रुद्धा युद्धरड्गरगता नरा:

Sañjaya said: Enraged men who had entered the arena of battle struck one another—using maces and iron clubs, other weapons as well, and even their own arms. The scene portrays warfare at its most unrestrained, where anger overrides restraint and the combatants reduce one another through sheer force rather than deliberation or mercy.

Verse 19

रथिनो रथिभश्रि: सार्थमश्वचारोहाश्ष सादिभि: | मातड़् वरमातज्जैः पदाताश्ष पदातिभि:,रथी रथियोंके, घुड़सवार घुड़सवारोंके, मतवाले हाथी श्रेष्ठ गजराजोंके और पैदल योद्धा पैदलोंके साथ युद्ध कर रहे थे

サンジャヤは言った。戦場のその喧騒のただ中で、戦車の勇士は戦車の勇士と相搏ち、騎馬の兵は騎馬の兵と相まみえ、猛り狂う強大な戦象は最上の象王たちと激突し、歩兵は歩兵と刃を交えた。かくして軍勢は各兵種ごとに同等の敵と対峙し、戦いの暴威はいよいよ増していった。

Verse 20

क्षीबा इवान्ये चोन्मत्ता रज्भेष्विव च वारणा: | उच्चुक्रुशु रथान्योन्यं जघ्नुरन्योन्यमेव च

サンジャヤは言った。酔いしれた者のように、また縄に絡め取られたかのごとく狂い乱れる象のように、戦場の多くの者は大音声で咆哮し、互いの戦車へ突進しては、幾度も幾度も打ち合った。この光景は、怒りと迷妄が戦士を覆うとき、分別と自制が崩れ、暴力が無差別となって—近くにいる者にさえ及ぶことを示している。

Verse 21

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मय्यादे विशाम्पते । धृष्टद्युम्नो हयानश्वैद्रोणस्य व्यत्यमिश्रयत्‌

サンジャヤは言った。民の主よ、その戦いがかくも無法のさまに進むさなか、ドリシュタデュムナは戦車を駆って、己の馬をドローナの馬へと押し寄せ、混戦の中で両者の馬隊を直に接触させた。

Verse 22

ते हया: साध्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहस: । पारावतसवर्णाश्च रक्तशोणाश्च संयुगे

サンジャヤは言った。その戦いにおいて馬たちは見事であった。風のごとく疾く、種々の毛色が入り交じり、あるものは鳩の羽の色、あるものは赤く、また赤褐色で、戦の光景にいっそうの壮麗さを添えた。

Verse 23

धृष्टद्युम्नके घोड़ोंका रंग कबूतरके समान था और द्रोणाचार्यके घोड़े लाल थे। उस युद्धके मैदानमें परस्पर मिले हुए वे वायुके समान वेगशाली अश्व बड़ी शोभा पा रहे थे ।।

サンジャヤは言った。王よ、馬たちは—鳩の羽の色のものもあれば、赤や赤褐色の毛並みが交じるものもあり—戦場にて、稲妻を帯びた雲のように輝いて見えた。ドローナとドリシュタデュムナの激突においては、その俊足の駿馬が相まみえることさえ、戦の凄烈な壮麗を映す鮮やかな徴となった。武の技はそこで示されるが、暴力の代価はあまりにも重い。

Verse 24

धृष्टद्युम्नस्तु सम्प्रेक्ष्य द्रोणमभ्याशमागतम्‌ । असिचर्माददे वीरो धनुरुत्सूज्य भारत,भारत! वीर धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यको अत्यन्त निकट आया हुआ देख धनुष छोड़कर हाथमें ढाल और तलवार ले ली

サンジャヤは語った。ドローナが間近に迫るのを見て、勇士ドリシュタデュムナは弓を捨て、剣と盾を取った――激突がいよいよ詰まり、危急が即時の、己が身での決断を求めたゆえ、近接戦を選んだのである。

Verse 25

चिकीर्षु्दुष्करं कर्म पार्षत: परवीरहा । ईषया समत्तिक्रम्य द्रोणस्प रथमाविशत्‌

サンジャヤは語った。プリシャタの子にして敵の勇将を屠るドリシュタデュムナは、成し難き業を成さんとし、戦車の轅を支えにひと跳びして、ドローナの戦車へと乗り移った。戦場の法と道の緊張のただ中で、これは意図された高危険の挙である。恐るべき師にして戦士たる者へ対決を挑む決意に駆られ、個の武勇と戦略の必然が、敬うべき長老を討つことの重さとせめぎ合うのである。

Verse 26

अतिष्ठद्‌ युगमध्ये स युगसंनहनेषु च । जघनार्थेषु चाश्वानां तत्‌ सैन्यान्यभ्यपूजयन्‌

サンジャヤは語った。彼は身を整え、片足を轭の真ん中に、もう片足を轭の締め具に置き、馬の後半の上に踏み立っていた。その戦中の大胆な妙技を見た兵たちは、幾度も声をそろえて称賛し、武勇と機転を讃えた。

Verse 27

खड्गेन चरतस्तस्य शोणाश्वानधितिष्ठत: । न ददर्शान्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्‌

サンジャヤは語った。赤毛の馬の上に立ち、剣を振るって動き回るドリシュタデュムナに対し、ドローナは斬り込むための隙を微塵も見いだせなかった。それはまるで奇瑞—戦の圧迫のただ中で、技と機運が、名匠にすら好機を与えぬ一瞬であった。

Verse 28

यथा श्येनस्य पतन वनेष्वामिषगृद्धिन: । तथैवासीदभीसारस्तस्य द्रोणं जिघांसत:

サンジャヤは語った。肉を貪らんと飢えた鷹が森に急降下するように、彼の突撃もまた然り—ドローナを討たんという意志から生まれた、激しく性急な奔流であった。この比喩は、戦の熱の中で目的が猛禽のごとき一念へと硬化し、抑制と熟慮を覆い隠すことを示している。

Verse 29

जैसे वनमें मांसकी इच्छा रखनेवाला बाज झपट्टा मारता है, उसी प्रकार द्रोणको मार डालनेकी इच्छासे उनपर धृष्टद्युम्मका यह सहसा आक्रमण हुआ था ।।

サञ्जयは語った。ついでドローナは百の矢をもって、百の月形の紋を刻んだドルパダの子の盾を撃ち落とし、さらに十の矢でその剣をも粉々に砕いた。戦場の苛烈な武士の掟において、これは敵を傷つけるだけでなく、殺す手段そのものを奪い去って一瞬に戦術的優位を示す、達人の所作である。

Verse 30

हयांश्वैव चतुःषष्ट्या शराणां जध्निवान्‌ बली | ध्वजं क्षत्रं च भल्लाभ्यां तथा तौ पार्ष्णिसारथी

サञ्जयは語った。猛き戦士は六十四の矢で馬を射倒し、さらに幅広の鏃をもつ二矢で旗印と身を守る鎧をも切り落とした。かくして戦場に揺るがぬその御者は、戦の怒濤のただ中で、敵の力と名誉のしるしとを打ち砕いたのである。

Verse 31

बलवान्‌ आचार्यने चौंसठ बाणोंसे धृष्टद्युम्नके चारों घोड़ोंको मार डाला। फिर दो भल्लोंसे ध्वज और छत्र काटकर उनके दोनों पार्श्वरक्षकोंको भी मार गिराया ।।

サञ्जयは語った。強大なる師は六十四の矢でドリシュタデュムナの四頭の馬をことごとく射殺した。ついで幅広の鏃をもつ二矢で旗印と華蓋を切り落とし、左右の護衛二人をも倒した。そののち彼は、命を断つほどのもう一矢を、弓を耳まで引き絞って放った—まるで金剛杵（ヴァジュラ）を携えるインドラが、その雷霆を投げ放つかのように。

Verse 32

त॑ चतुर्दशभिस्ती&णैर्बाणैश्विच्छेद सात्यकि: । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नं व्यमोचयत्‌

サञ्जयは語った。サーティヤキは鋭い十四の矢でその矢を断ち切り、かくして最上の師（ドローナ）に捕らえられ、押さえ込まれていたドリシュタデュムナを救い出した。戦の狂乱のただ中で、この行いは、味方を守るという武人の務めと、勝る力に対して無謀な暴力ではなく、時宜を得た技で対抗するべきことを示している。

Verse 33

सिंहेनेव मृगं ग्रस्तं नरसिंहेन मारिष । द्रोणेन मोचयामास पाज्चाल्यं शिनिपुड्भव:

サञ्जयは語った。敬うべき御方よ、鹿が獅子に捕らえられるように、ドローナ—人中の獅子—はパンチャーラの王子ドリシュタデュムナをがっちりと掴んでいた。だがシニ族に生まれたサーティヤキが彼を救い出した。この偈は、戦の残酷な奔流の中でも、時宜を得た介入と忠実な護りが、たとえ強者が優位を得ていても、決定的な没落を回避しうることを示している。

Verse 34

सात्यकिं प्रेक्ष्य गोप्तारं पाउ्चाल्यं च महाहवे । शराणां त्वरितो द्रोण: षड्विंशत्या समार्पयत्‌

サンジャヤは言った。大合戦のさなか、サーティヤキがパンチャーラの王子の護り手となっているのを見て、ドローナは即座に機敏に応じ、二十六本の矢でただちに彼を射た――戦の規範のうちで、守護に対し分をわきまえた力をもって返したのである。

Verse 35

ततो द्रोणं शिने: पौत्रो ग्रसन्‍तमपि सृजजयान्‌ । प्रत्यविध्यच्छितैर्बाणै: षड्विंशत्या स्तनान्तरे

サンジャヤは言った。ついでシニの孫サーティヤキは、ドローナがスリンジャヤ軍を斬り伏せている最中でさえ、ただちに報い――剃刀のごとく鋭い二十六本の矢でドローナの胸を射貫いた。そこには戦の容赦なき相互応酬がある。武勇は武勇に応え、味方を守る志は、暴力の激化を代償としても貫かれるのだ。

Verse 36

ततः सर्वे रथास्तूर्ण पाञज्चाल्या जयगृद्धिन: । सात्वताभिस्‌ते द्रोणे धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन्‌

サンジャヤは言った。すると勝利を渇望するパンチャーラの車戦士たちは皆、たちまち介入した。ドローナがサートヴァタ（サーティヤキ）との戦いに絡め取られている間に、彼らはドリシュタデュムナを抱え上げて戦車に乗せ、危険な密集から遠ざけた――苛烈な戦の規範のただ中での、忠義の護りであった。

Verse 97

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणधृष्टझुम्नयुद्धे सप्तनवतितमो<ध्याय:

サンジャヤは言った。「かくして『聖マハーバーラタ』のドローナ・パルヴァにおいて、ジャヤドラタ討伐の章段、ドローナとドリシュタデュムナの戦いの叙述に属する第九十七章はここに終わる。」これは章の終わりを示す奥書である。