Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Droṇānīka-praveśa: Arjuna’s respectful appeal to Droṇa and renewed advance toward Jayadratha (द्रोणानीकप्रवेशः)

समुद्र, वन, द्वीप, नदी, नद, कानन, नगर, राष्ट्र आकाश तथा स्वर्गमें जो नाना प्रकारके प्राणिसमुदाय रहते थे, वे उस यज्ञकी सम्पत्तिसे तृप्त होकर कहने लगे, राजा गयके समान दूसरे किसीका यज्ञ नहीं हुआ है ।। षट्त्रिंशद्‌ योजनायामा त्रिंशदू योजनमायता । पश्चात्‌ पुरश्नतुर्विशद्‌ वेदी ह्यासीद्धिरण्मयी,यथोक्ता दक्षिणाश्षान्या विप्रेभ्यो भूरिदक्षिण: । यजमान गयके यज्ञमें छत्तीस योजन लम्बी, तीस योजन चौड़ी और आगे-पीछे (अर्थात्‌ नीचेसे ऊपरको) चौबीस योजन ऊँची सुवर्णमयी वेदी बनवायी गयी थी-। उसके ऊपर हीरे- मोती एवं मणिरत्न बिछाये गये थे। प्रचुर दक्षिणा देनेवाले गयने ब्राह्मणोंको वस्त्र, आभूषण तथा अन्य शास्त्रोक्त दक्षिणाएँ दी थीं

nārada uvāca |

ṣaṭtriṃśad yojanāyāmā triṃśad yojanam āyatā |

paścāt puraś caturviṃśad vedī hy āsīd hiraṇmayī |

yathoktā dakṣiṇāś cānyā viprebhyo bhūridakṣiṇaḥ ||

samudra-vana-dvīpa-nadī-nada-kānana-nagara-rāṣṭra-ākāśa-tathā-svargamadhye ye nānāprakārāḥ prāṇisamudāyāḥ prativasanti sma, te tasya yajñasya sampattibhiḥ tṛptāḥ santo ’bruvan—na rājño gayasya sadṛśo ’nyaḥ kaścid yajño ’bhavat iti ||

ナーラダは言った。海、森、島々、河川と流れ、林苑、都と国土、さらには虚空と天界に至るまで、さまざまな生類の群れはその祭祀の豊饒によって満ち足り、こう言い始めた。「ガヤ王の祭祀のような祭祀は、かつて行われたことがない。」 ガヤの儀礼では黄金の祭壇が築かれた。長さ三十六ヨージャナ、幅三十ヨージャナ、高さ二十四ヨージャナである。その上には金剛石、真珠、諸宝玉が敷き詰められていた。厚施で名高いガヤは、バラモンたちに衣服と装身具、そして聖典に定められた諸々のダクシナー(dakṣiṇā)を豊かに授けた。

षट्त्रिंशत्thirty-six
षट्त्रिंशत्:
Karta
TypeAdjective
Rootषट्त्रिंशत्
FormFeminine, Nominative, Singular
योजनby yojanas (as a measure)
योजन:
Karana
TypeNoun
Rootयोजन
FormNeuter, Instrumental, Plural
आयामाin length / lengthwise
आयामा:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआयाम
FormMasculine, Nominative, Singular
त्रिंशत्thirty
त्रिंशत्:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रिंशत्
FormFeminine, Nominative, Singular
योजनम्yojana (measure)
योजनम्:
Karma
TypeNoun
Rootयोजन
FormNeuter, Accusative, Singular
आयताextended, broad
आयता:
Karta
TypeAdjective
Rootआयत
FormFeminine, Nominative, Singular
पश्चात्behind, at the back
पश्चात्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपश्चात्
पुरःin front
पुरः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपुरः
चतुर्विंशत्twenty-four
चतुर्विंशत्:
Karta
TypeAdjective
Rootचतुर्विंशत्
FormFeminine, Nominative, Singular
वेदीaltar
वेदी:
Karta
TypeNoun
Rootवेदी
FormFeminine, Nominative, Singular
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
आसीत्was
आसीत्:
TypeVerb
Rootअस्
FormImperfect, Third, Singular
हिरण्मयीgolden
हिरण्मयी:
Karta
TypeAdjective
Rootहिरण्मय
FormFeminine, Nominative, Singular
यथाas, according to
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
उक्ताprescribed / stated
उक्ता:
TypeAdjective
Rootवच्
FormFeminine, Nominative, Singular
दक्षिणाःfees, gifts (to priests)
दक्षिणाः:
Karma
TypeNoun
Rootदक्षिणा
FormFeminine, Accusative, Plural
अन्याःother
अन्याः:
Karma
TypeAdjective
Rootअन्य
FormFeminine, Accusative, Plural
विप्रेभ्यःto the brahmins
विप्रेभ्यः:
Sampradana
TypeNoun
Rootविप्र
FormMasculine, Dative, Plural
भूरिmuch, abundant
भूरि:
Karma
TypeAdjective
Rootभूरि
FormNeuter, Accusative, Singular
दक्षिणःone who gives abundant gifts
दक्षिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootदक्षिण
FormMasculine, Nominative, Singular

नारद उवाच

N
Narada
K
King Gaya (Raja Gaya)
B
Brahmins (viprāḥ)
G
Golden altar (hiraṇmayī vedī)
O
Ocean (samudra)
F
Forests (vana)
I
Islands (dvīpa)
R
Rivers/streams (nadī, nada)
G
Groves (kānana)
C
Cities (nagara)
K
Kingdoms (rāṣṭra)
S
Sky (ākāśa)
H
Heaven (svarga)
D
Diamonds, pearls, gems (vajra/muktā/maṇiratna—implied by the Hindi gloss)

Educational Q&A

The verse upholds dharmic kingship through yajña and dāna: prosperity becomes ethically meaningful when offered according to śāstra and redistributed as dakṣiṇā, bringing welfare and satisfaction to the wider world and earning rightful acclaim.

Narada describes King Gaya’s extraordinary sacrifice. Living beings across realms praise it as unparalleled, and the text highlights the immense golden altar and the abundant gifts given to Brahmins—signs of the rite’s scale and the king’s generosity.