Shloka 39
तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव । चिन्तयन्न हासौ वेद संहारं वसुधाधिप,आदिसृष्टिके समय महातेजस्वी एवं शक्तिशाली पितामह ब्रह्माने जब प्रजावर्गकी सृष्टि की थी, उस समय संहारकी कोई व्यवस्था नहीं की थी, अतः इस सम्पूर्ण जगत्को प्राणियोंसे परिपूर्ण एवं मृत्युरहित देख प्राणियोंके संहारके लिये चिन्तित हो उठे। राजन! पृथ्वीपते! बहुत सोचने-विचारनेपर भी ब्रह्माजीको प्राणियों-के संहारका कोई उपाय नहीं ज्ञात हो सका
tasya cintā samutpannā saṃhāraṃ prati pārthiva | cintayann hāsau veda saṃhāraṃ vasudhādhipa || ādisṛṣṭike samaye mahātejasvī evaṃ śaktiśālī pitāmaha brahmāṇe yadā prajā-vargasya sṛṣṭiṃ kṛtavān tadā saṃhārasya kācid vyavasthā na kṛtā | ataḥ saṃpūrṇaṃ jagat prāṇibhiḥ paripūrṇaṃ mṛtyu-rahitaṃ ca dṛṣṭvā prāṇināṃ saṃhārāya cintito 'bhavat | rājan! pṛthvīpate! bahu cintayitvāpi brahmāṇo prāṇināṃ saṃhārasya kaṃcid upāyaṃ na jñātavān ||
ナーラダは言った。「王よ、大地の主よ。彼のうちに、滅尽（サンハーラ）をいかにして起こすべきかという重い憂慮が生じた。深く思案しても、破壊の手立ては見いだせなかった。というのも、最初の創造の時、光威に満ち至上の力をもつ祖父ブラフマーは無数の衆生を生みながら、その終わりの法を定めていなかったからである。死なきまま生きものが充満する世界を見て、彼は必要なる滅尽の道を求めて憂いに沈んだ。しかし、いくら思索を重ねても、ブラフマーは衆生を終わりへ導く方法をついに見出せなかった。」
नारद उवाच
Educational Q&A
The verse frames death and dissolution as necessary components of cosmic order: creation without an ordained end leads to imbalance (overcrowding, stagnation). Even Brahmā’s creative power requires a complementary principle of saṃhāra to sustain dharma and the world’s functioning.
Nārada narrates that after the first creation, Brahmā realizes he has not instituted any mechanism for beings to die. Seeing a world full of deathless creatures, he becomes troubled and searches for a means of dissolution, but cannot find a solution despite prolonged contemplation.