Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

Droṇa’s Defensive Stand and Abhimanyu Commissioned to Breach the Cakravyūha (द्रोणानीक-प्रतिरोधः; सौभद्र-नियोजनम्)

तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam | tad-anantaraṃ “maraṇepara hi yuddhase nivṛtta bhaviṣyāmaḥ” iti niścayaṃ kṛtvā tava ca śatru-pakṣasya ca yoddheṣu atyanta-bhayaṅkaraṃ yuddham ārabdhaṃ yat roma-harṣaṇaṃ āsīt |

サञ्जयは語った。汝の兵にも敵にも、退く道はただ死を代価としてのみ開かれると定め、彼らは「死してのちにのみ戦を止める」と心を一点に据えた。すると汝の戦士と敵軍との間に、身の毛もよだつほどの凄絶な激戦が勃発した。それは、誇りと復讐が自制を呑み込むとき、戦が要求しうる“全身全霊の献身”という冷酷な掟を露わにしたのである。

तावकानाम्of your (people)
तावकानाम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootतावक
FormMasculine, Genitive, Plural
परेषाम्of the others/enemies
परेषाम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
मृत्युम्death
मृत्युम्:
Karma
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormMasculine, Accusative, Singular
कृत्वाhaving done/made
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral here)
निवर्तनम्withdrawal/turning back
निवर्तनम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिवर्तन
FormNeuter, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhritarashtra (implied by 'your')
K
Kaurava army (Tāvakāḥ)
E
Enemy army / Pāṇḍava side (Pare)

Educational Q&A

The verse highlights how, in war, a hardened resolve—“we stop only with death”—can override humane restraint. It implicitly warns that when victory is pursued without limits, ethical judgment narrows to mere survival and destruction.

Sanjaya reports to Dhritarashtra that both sides’ warriors, determined not to withdraw except through death, plunge into an intensely terrifying engagement, marking a severe escalation in the fighting during the Drona Parva.