Previous Verse
Next Verse

Shloka 91

भीष्मस्य दुर्योधनं प्रति उपालम्भः

Bhīṣma’s Reproof to Duryodhana

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि हैडिम्बयुद्धे एकनवतितमो<ध्याय: ।। ९१ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें घटोत्कच-युद्धाविषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

iti śrīmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi haiḍimbayuddhe ekanavatitamo 'dhyāyaḥ || 91 ||

サンジャヤは言った。かくして『聖マハーバーラタ』のうち、『ビーシュマ篇』—とりわけビーシュマ討滅の段—において、ハイディンバ(ガトートカチャ)をめぐる戦いを語る第九十一章はここに終わる。章末の結語はこの章の閉幕を示し、並外れた戦士とその力が、道義と戦略のうねりの中で、ますます高まる賭けへと引き込まれてゆく大戦の全体像の中に、この出来事を位置づけるのである。

इतिthus; so
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
श्रीfortune; auspiciousness; honorific ‘Shri’
श्री:
TypeNoun
Rootश्री
FormFeminine, Nominative, Singular
महाभारतेin the Mahabharata
महाभारते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहाभारत
FormNeuter, Locative, Singular
भीष्मपर्वणिin the Bhishma-parvan
भीष्मपर्वणि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभीष्मपर्वन्
FormNeuter, Locative, Singular
भीष्मवधपर्वणिin the Bhishma-slaying section (sub-parvan)
भीष्मवधपर्वणि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभीष्मवधपर्वन्
FormNeuter, Locative, Singular
हैडिम्बयुद्धेin the (Haiḍimba) battle
हैडिम्बयुद्धे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootहैडिम्बयुद्ध
FormNeuter, Locative, Singular
एकनवतितमःninety-first
एकनवतितमः:
TypeAdjective
Rootएकनवतितम
FormMasculine, Nominative, Singular
अध्यायःchapter
अध्यायः:
TypeNoun
Rootअध्याय
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
M
Mahābhārata
B
Bhīṣma Parva
B
Bhīṣma-vadha Parvan (episode/section)
H
Haiḍimba (Ghaṭotkaca)

Educational Q&A

This verse is a colophon rather than a doctrinal instruction: it teaches how the epic self-organizes its narrative—placing particular battles and heroes within a larger ethical and strategic arc of the Kurukṣetra war, and signaling closure and continuity through formal markers.

Sañjaya formally concludes the chapter, identifying it as the ninety-first chapter within the Bhīṣma Parva, in the portion connected with Bhīṣma’s eventual fall, and noting that the chapter’s focus is the Haiḍimba (Ghaṭotkaca)-related battle.