Previous Verse
Next Verse

Shloka 34

अध्याय ८० — मध्यंदिन-रणवृत्तान्तः

Yudhiṣṭhira–Śrutāyu encounter; Cekitāna–Gautama clash; Abhimanyu pressure; Arjuna’s redeployment

उस समय कुछ दूर जाकर धृष्टद्युम्नने शत्रुसेनाको दग्ध करते हुए भीमसेनको देखा। जैसे आँधी वृक्षोंको बलपूर्वक तोड़ देती या उखाड़ डालती है, उसी प्रकार भीमसेन भी रणभूमिमें शत्रुओंका संहार कर रहे थे ।।

sañjaya uvāca | tadā kiñcid dūraṃ gatvā dhṛṣṭadyumno bhīmasenaṃ dadarśa śatrusenāṃ dagdhayantaṃ | yathā āndhī vṛkṣān balāt chinatti vā unmūlayati, tathā bhīmaseno ’pi raṇabhūmau śatrūṇāṃ saṃhāraṃ karoti sma || te vadhyamānāḥ samare rathinaḥ sādinastathā | pādātā dantināś caiva cakrur ārta-svaraṃ mahat ||

サञ्जयは言った。やがて少し進んだドリシュタデュムナは、敵軍を焼き尽くすかのように猛威をふるうビーマセーナを見た。激しい嵐が力ずくで木々を折り、あるいは根こそぎ引き抜くように、ビーマもまた戦場で敵を滅ぼしていた。戦いのさなか討たれてゆく—戦車の武者、騎兵、歩兵、さらには乗り手を載せた戦象までも—彼らは大いなる悲痛の叫びを上げた。

तेthey/those
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
वध्यमानाःbeing slain
वध्यमानाः:
Karta
TypeAdjective
Rootवध्यमान (√वध्)
FormMasculine, Nominative, Plural
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
रथिनःchariot-warriors
रथिनः:
Karta
TypeNoun
Rootरथिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
सादिनःhorsemen
सादिनः:
Karta
TypeNoun
Rootसादिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
तथाand also/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
पादाताःfoot-soldiers
पादाताः:
Karta
TypeNoun
Rootपादात
FormMasculine, Nominative, Plural
दन्तिनःelephants/elephant-riders (lit. tusked ones)
दन्तिनः:
Karta
TypeNoun
Rootदन्तिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
चक्रुःthey made/uttered
चक्रुः:
TypeVerb
Root√कृ
FormPerfect (Liṭ), Third, Plural
आर्तस्वरम्a cry of distress
आर्तस्वरम्:
Karma
TypeNoun
Rootआर्तस्वर
FormMasculine, Accusative, Singular
महत्great/loud
महत्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहत्
FormMasculine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛṣṭadyumna
B
Bhīmasena (Bhīma)
E
enemy army (śatrusenā)
B
battlefield (raṇabhūmi/saṃara-aṅgaṇa)
C
chariot-warriors (rathinaḥ)
H
horsemen (sādinaḥ)
F
foot-soldiers (pādātāḥ)
E
elephants (dantinaḥ)
S
storm/wind (āndhī)
T
trees (vṛkṣāḥ)

Educational Q&A

The verse highlights the tension within kṣatriya-dharma: decisive courage and effectiveness in battle are praised through powerful simile, yet the ethical weight of war is not hidden—the ‘great anguished cry’ foregrounds suffering as an inseparable consequence of violence.

Sañjaya reports that Dhṛṣṭadyumna, moving forward, sees Bhīma devastating the enemy forces. The enemy’s charioteers, cavalry, infantry, and elephant-corps are being cut down and cry out loudly in distress across the battlefield.