Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्

The Tumult of Battle Described

ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात्‌ । अभ्यद्रवन्‌ भीमसेनं नदन्तं भैरवान्‌ रवान्‌,तदनन्तर आपके पुत्रकी आज्ञासे समस्त सेनाएँ भैरव गर्जना करती हुई भीमसेनपर टूट पड़ीं

tataḥ sarvāṇy anīkāni tava putrasya śāsanāt | abhyadravan bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavān ravān ||

そのとき御子の命により、軍のあらゆる部隊が、身の毛もよだつ咆哮をあげてビーマセーナへと殺到した。統率の号令は、戦の熱の中で、鍛えられた軍勢を一つの恐怖の奔流へと変えたのである。

ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
सर्वाणिall
सर्वाणि:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formneuter, nominative, plural
अनीकानिarmies, divisions
अनीकानि:
Karta
TypeNoun
Rootअनीक (प्रातिपदिक)
Formneuter, nominative, plural
तवof you, your
तव:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद् (प्रातिपदिक)
Formgenitive, singular
पुत्रस्यof (your) son
पुत्रस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formmasculine, genitive, singular
शासनात्from the command; due to the order
शासनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootशासन (प्रातिपदिक)
Formneuter, ablative, singular
अभ्यद्रवन्ran towards; charged at
अभ्यद्रवन्:
TypeVerb
Rootअभि+द्रु (धातु)
Formimperfect (लङ्), 3rd, plural
भीमसेनम्Bhimasena
भीमसेनम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीमसेन (प्रातिपदिक)
Formmasculine, accusative, singular
नदन्तम्roaring, bellowing
नदन्तम्:
TypeAdjective
Rootनद् (धातु) → नदत् (वर्तमान कृदन्त)
Formmasculine, accusative, singular
भैरवान्terrible, fearsome
भैरवान्:
TypeAdjective
Rootभैरव (प्रातिपदिक)
Formmasculine, accusative, plural
रवान्cries, roars, sounds
रवान्:
Karma
TypeNoun
Rootरव (प्रातिपदिक)
Formmasculine, accusative, plural

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Duryodhana
B
Bhimasena
K
Kaurava army divisions

Educational Q&A

The verse highlights the moral weight of leadership: a single command from a ruler can mobilize many into violence. It implicitly warns that authority amplifies consequences—discipline and power, when directed by anger or fear, can rapidly become destructive.

Sanjaya reports to Dhritarashtra that, on Duryodhana’s order, the Kaurava battle formations collectively charge toward Bhima, while both sides raise terrifying war-cries, intensifying the clash around Bhimasena.