Previous Verse
Next Verse

Shloka 42

भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः

यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्ञभूता यथा । (बा्हस्पत्येन विधिना व्यूहमार्गविचक्षण: ।) प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनंजयम्‌,जैसे वज्रधारी इन्द्र भगवान्‌ विष्णुसे कुछ कहते हों, उसी प्रकार नरदेव युधिष्ठिरके पूर्वोक्त बात कहनेपर व्यूह-रचनामें कुशल धृष्टद्युम्नने बृहस्पतिकी बतायी हुई विधिसे प्रातःकाल (सूर्योदयसे पूर्व) ही समस्त सेनाओंका व्यूह-निर्माण किया; उन्होंने सबसे आगे अर्जुनको खड़ा किया

sañjaya uvāca | yathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇur vajrabhūtā yathā | (bārhaspatyena vidhinā vyūhamārgavicakṣaṇaḥ |) prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanañjayam |

サンジャヤは言った。雷霆の武器を執るインドラが主ヴィシュヌ(Viṣṇu)に語りかけるかのごとく——人中王ユディシュティラ(Yudhiṣṭhira)が前に述べたとおり命じるや、陣形の道に通じたドリシュタデュムナ(Dhṛṣṭadyumna)は、ブリハスパティ(Bṛhaspati)の授けた法に従い黎明に全軍の布陣を整え、ダナンジャヤ(Dhanañjaya)すなわちアルジュナ(Arjuna)を最前に据えた。

यथाas, just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
उक्तःsaid, spoken
उक्तः:
TypeAdjective
Rootवच्
FormMasculine, Nominative, Singular, kta (past passive participle)
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
नृदेवेनby the king (lit. god among men)
नृदेवेन:
Karana
TypeNoun
Rootनृदेव
FormMasculine, Instrumental, Singular
विष्णुःVishnu
विष्णुः:
Karta
TypeNoun
Rootविष्णु
FormMasculine, Nominative, Singular
वज्रभूताhaving become (like) a thunderbolt / thunderbolt-like
वज्रभूता:
TypeAdjective
Rootवज्रभूत
FormFeminine, Nominative, Singular, kta (past passive participle) / adjectival
यथाas
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
बृहस्पत्येनby Brihaspati
बृहस्पत्येन:
Karana
TypeNoun
Rootबृहस्पति
FormMasculine, Instrumental, Singular
विधिनाby the method, according to the rule
विधिना:
Karana
TypeNoun
Rootविधि
FormMasculine, Instrumental, Singular
व्यूहbattle-array, formation
व्यूह:
TypeNoun
Rootव्यूह
FormMasculine, Stem (compound member)
मार्गway, method
मार्ग:
TypeNoun
Rootमार्ग
FormMasculine, Stem (compound member)
विचक्षणःskilled, discerning
विचक्षणः:
Karta
TypeAdjective
Rootविचक्षण
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभातेat dawn
प्रभाते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रभात
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
सर्वall
सर्व:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormStem (compound member)
सैन्यानाम्of the armies
सैन्यानाम्:
TypeNoun
Rootसैन्य
FormNeuter, Genitive, Plural
अग्रेin front, at the forefront
अग्रे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअग्र
FormNeuter, Locative, Singular
चक्रेmade, arranged
चक्रे:
TypeVerb
Rootकृ
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
धनंजयम्Dhananjaya (Arjuna)
धनंजयम्:
Karma
TypeNoun
Rootधनंजय
FormMasculine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
Y
Yudhiṣṭhira
D
Dhṛṣṭadyumna
A
Arjuna (Dhanañjaya)
V
Viṣṇu
I
Indra (Vajrabhṛt/Vajra-dhārin)
B
Bṛhaspati
V
Vyūha (battle formation)