Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Śākadvīpa–Pramāṇa–Varṇana

Measurements and Description of Śākadvīpa

तस्मादाश्व॒स कौरव्य पुत्र दुर्योधन प्रति । इस जगत्‌का स्वरूप कैसा है और इसका निर्माण किस प्रकार हुआ है, ये सब बातें मैंने शास्त्रोक्त रीतिसे बतायी हैं; अतः कुरुनन्दन! आप अपने पुत्र दुर्योधनकी ओरसे निश्चिन्त रहिये || ४८ $ ।।

sañjaya uvāca | tasmād āśvasa kauravya putra duryodhana prati | idaṃ jagataḥ svarūpaṃ kīdṛśaṃ ca tasya nirmāṇaṃ kathaṃ kṛtam iti sarvaṃ mayā śāstroktarītyā kathitam | ataḥ kurunandana tvam ātmanaḥ putraṃ duryodhanaṃ prati niścintaḥ bhava || śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam | yo rājā bhūmiparvaṃ manoyogapūrvakaṃ śṛṇoti sa śrī-sampannaḥ saphala-manorathaḥ śreṣṭha-puruṣaiḥ saṃmānitaś ca bhavati; tasya bala-āyuḥ-kīrti-tejāṃsi vardhante ||

サンジャヤは言った。「それゆえ、カウラヴァよ、汝の子ドゥルヨーダナのことは安心されよ。私は聖典(シャーストラ)の教える作法に従い、この世界の本性と、その創成がいかに成ったかを説き明かした。ゆえに、クル族の歓びよ、ドゥルヨーダナのための憂いを捨てられよ。 バーラタのうち最勝の者よ、この『ブーミ・パルヴァン』(大地/世界についての説示)を心をこめて聴く者—とりわけ王—は、繁栄に恵まれ、願いは成就し、高貴なる人々に敬われ、力・寿命・名声・光輝が増大する。」

तस्मात्therefore / from that
तस्मात्:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootतद्
FormAblative singular (used adverbially: 'therefore/from that')
आश्वसbe comforted / take heart
आश्वस:
Karta
TypeVerb
Rootआ-श्वस्
FormImperative, 2nd person singular, Parasmaipada
कौरव्यO Kaurava
कौरव्य:
Sampradana
TypeNoun
Rootकौरव्य
FormMasculine, vocative singular
पुत्रO son
पुत्र:
Sampradana
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, vocative singular
दुर्योधनO Duryodhana
दुर्योधन:
Sampradana
TypeNoun
Rootदुर्योधन
FormMasculine, vocative singular
प्रतिtowards / regarding
प्रति:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootप्रति
FormPreposition/particle governing accusative (here: 'towards/with regard to')
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Karana
TypeVerb
Rootश्रु
FormAbsolutive (क्त्वा), 'having heard'
इदम्this
इदम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम्
FormNeuter, accusative singular
भरतश्रेष्ठO best of the Bharatas
भरतश्रेष्ठ:
Sampradana
TypeNoun
Rootभरत-श्रेष्ठ
FormMasculine, vocative singular
भूमिपर्वthe Bhūmi-parvan (section on the earth)
भूमिपर्व:
Karma
TypeNoun
Rootभूमि-पर्व
FormNeuter, accusative singular
मनोनुगम्agreeable to the mind / pleasing
मनोनुगम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमनस्-अनुग
FormNeuter, accusative singular (agreeing with भूमिपर्व)

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by vocatives kauravya/kurunandana)
D
Duryodhana
B
Bharata lineage (bharataśreṣṭha)

Educational Q&A

The passage affirms śāstra-grounded understanding of the world’s nature and origin, and then gives a phalaśruti: attentive listening to such dharmic/cosmological instruction brings prosperity, honor, and growth in strength, lifespan, fame, and splendor—especially relevant for rulers who must act from steadiness rather than anxiety.

Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra, urging him to stop worrying about Duryodhana, since the preceding exposition has already been delivered according to scriptural tradition. He then concludes by praising the benefits gained by those who listen attentively to this discourse (called here ‘Bhūmi-parvan’).