Shloka 17

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणा: प्राणभूतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो हाहं पश्यत मां प्रलीनम्‌,“मेरे लीन होनेपर प्राणियोंके शरीरमें स्थित सभी प्राण लीन हो जाते हैं तथा मेरे संचरित होनेपर सब-के-सब संचार करने लगते हैं। इसलिये मैं ही सबसे श्रेष्ठ हूँ। देखो, अब मैं लीन हो रहा हूँ (फिर तुम्हारा भी लय हो जायगा)'

mayi pralīne pralayaṁ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhūtāṁ śarīre | mayi pracīrṇe ca punaś caranti śreṣṭho hāhaṁ paśyata māṁ pralīnam ||

婆羅門は言った。「わたしが身を引き、己のうちへと融け入るとき、身をもつ衆生の身体に宿る生命の息はことごとく滅びに帰す。だが、わたしが再び広がり動き出すとき、すべてはまた働きを始める。ゆえに、わたしこそ最上である。見よ——いま、わたしは己のうちへと退きつつある(わたしが退けば、汝らの命もまた沈みゆく)。」

मयिin me
मयि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, Saptami, Ekavacana
प्रलीनेwhen (I am) dissolved/merged
प्रलीने:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्र-ली (धातु) → प्रलीन (क्त)
FormPum, Saptami, Ekavacana
प्रलयम्dissolution, destruction
प्रलयम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रलय
FormPum, Dvitiya, Ekavacana
व्रजन्तिgo, enter
व्रजन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootव्रज्
FormLat (Present), Prathama, Bahuvacana
सर्वेall
सर्वे:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormPum, Prathama, Bahuvacana
प्राणाःvital breaths/life-forces
प्राणाः:
Karta
TypeNoun
Rootप्राण
FormPum, Prathama, Bahuvacana
प्राणभूताम्that which is (their) life/constituted as prāṇa
प्राणभूताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्राण-भूत (समास)
FormStri, Dvitiya, Ekavacana
शरीरेin the body
शरीरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशरीर
FormNapum, Saptami, Ekavacana
मयिin me
मयि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, Saptami, Ekavacana
प्रचीर्णेwhen (I am) moving/active, having spread/moved about
प्रचीर्णे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्र-चर् (धातु) → प्रचीर्ण (क्त)
FormPum, Saptami, Ekavacana
and
:
TypeIndeclinable
Root
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
चरन्तिmove, function
चरन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootचर्
FormLat (Present), Prathama, Bahuvacana
श्रेष्ठःthe best, supreme
श्रेष्ठः:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ
FormPum, Prathama, Ekavacana
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, Prathama, Ekavacana
पश्यतsee (you all)!
पश्यत:
TypeVerb
Rootपश्
FormLot (Imperative), Madhyama, Bahuvacana
माम्me
माम्:
Karma
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, Dvitiya, Ekavacana
प्रलीनम्dissolved/merged
प्रलीनम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्र-ली (धातु) → प्रलीन (क्त)
FormPum, Dvitiya, Ekavacana

ब्राह्मण उवाच

ब्राह्मण (speaker)
प्राण (vital breaths)
शरीर (body)

Educational Q&A

The verse asserts the primacy of prāṇa as the sustaining principle of embodied life: when prāṇa withdraws, life collapses (pralaya for the individual body), and when it becomes active again, all functions resume. It frames prāṇa as a governing power whose presence or absence determines vitality.

In a didactic exchange, the Brahmin speaker personifies and elevates prāṇa, declaring its superiority and demonstrating (or threatening to demonstrate) withdrawal—implying that if prāṇa subsides, the others dependent on it will also lose their functioning.