Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Āśvamedhika-parva Adhyāya 1 — Yudhiṣṭhira’s Lament by the Gaṅgā and Dhṛtarāṣṭra’s Counsel

उत्तीर्य तु महाबाहुर्बाष्पव्याकुललोचन: । पपात तीरे गड़ाया व्याधविद्ध इव द्विप:

uttīrya tu mahābāhur bāṣpa-vyākula-locanaḥ | papāta tīre gaṅgāyā vyādha-viddha iva dvipaḥ ||

川から上がるや、強大な腕をもつユディシュティラは、涙に曇った眼をして、ガンガーの岸辺に崩れ落ちた。まるで狩人の矢に射抜かれた大象のごとくであった。この場面は、過ぎし暴力の道義的重荷と責任を背負う正しき王でさえ、悲嘆によって肉体までも打ち砕かれ得ることを示している。

उत्तीर्यhaving crossed (over), having come out
उत्तीर्य:
Adhikarana
TypeVerb
Rootउत्-तॄ (तॄ)
Formल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययार्थक अव्यय), कर्तरि, having crossed/come out
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
महाबाहुःthe mighty-armed (one)
महाबाहुः:
Karta
TypeNoun
Rootमहाबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
बाष्पव्याकुललोचनःwhose eyes were distressed/blurred with tears
बाष्पव्याकुललोचनः:
Karta
TypeAdjective
Rootबाष्प-व्याकुल-लोचन
FormMasculine, Nominative, Singular
पपातfell
पपात:
TypeVerb
Rootपत्
Formलिट् (परस्मैपदम्) / व्यवहारतः भूतार्थे, Past, 3rd, Singular
तीरेon the bank/shore
तीरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootतीर
FormNeuter, Locative, Singular
गङ्गायाःof the Ganga
गङ्गायाः:
TypeNoun
Rootगङ्गा
FormFeminine, Genitive, Singular
व्याधविद्धःpierced by a hunter
व्याधविद्धः:
TypeAdjective
Rootव्याध-विद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle) from √व्यध्/विध् 'to pierce', pierced by a hunter
इवlike/as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
द्विपःan elephant
द्विपः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विप
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशमग्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
Y
Yudhiṣṭhira
G
Gaṅgā (river)
T
tīra (riverbank)
V
vyādha (hunter)
D
dvipa (elephant)

Educational Q&A

The verse highlights the ethical and emotional cost of power and conflict: even a dharmic ruler may be overwhelmed by remorse and sorrow, and true righteousness includes acknowledging suffering rather than masking it.

After emerging from the Gaṅgā, Yudhiṣṭhira—eyes streaming with tears—falls on the riverbank, compared to an elephant felled by a hunter’s arrow, signaling intense grief and exhaustion.