Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

अध्याय ९ — धृतराष्ट्रस्य युधिष्ठिरं प्रति राजनित्युपदेशः

Dhṛtarāṣṭra’s Counsel on Royal Policy to Yudhiṣṭhira

प्रजा: कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवान्‌ शीलभूषणान्‌ । “बुद्धिमान्‌ कुरुकुलश्रेष्ठी समस्त पाण्डव शीलरूपी सदगुणसे विभूषित हैं; अतः भले- बुरे सभी समयोंमें सारी प्रजा निश्चय ही उनका अनुसरण करेगी || ४० $ ।। ब्रह्मादेयाग्रहारांश्ष पारिबर्हाश्व पार्थिव:

prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavān śīlabhūṣaṇān | buddhimān kurukulaśreṣṭhī samasta-pāṇḍava-śīlarūpī sadguṇaiḥ vibhūṣitaḥ; ataḥ bhale-bure sarveṣu samayeṣu sārvā prajā niścayaṃ teṣām anugamanaṃ kariṣyati ||

ヴァイシャンパーヤナは言った。「クル族の最勝者よ、パーンダヴァらは高雅なる行いと善き品性をもって飾られている。智慧に富み、模範となる振る舞いとして現れる徳を豊かに具えて、彼らは人々の規範となる。ゆえに、順境の時も逆境の時も、民はこぞって必ずや彼らの先導に従うであろう。」

प्रजाःsubjects, people
प्रजाः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रजा
FormFeminine, Nominative, Plural
कुरुकुलश्रेष्ठO best of the Kuru lineage
कुरुकुलश्रेष्ठ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकुरुकुलश्रेष्ठ
FormMasculine, Vocative, Singular
पाण्डवान्the Pandavas
पाण्डवान्:
Karma
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Accusative, Plural
शीलभूषणान्adorned with good conduct (as ornament)
शीलभूषणान्:
Karma
TypeAdjective
Rootशीलभूषण
FormMasculine, Accusative, Plural
बुद्धिमान्wise, intelligent
बुद्धिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootबुद्धिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
कुरुकुलश्रेष्ठीthe best of the Kuru lineage
कुरुकुलश्रेष्ठी:
Karta
TypeNoun
Rootकुरुकुलश्रेष्ठिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
समस्तentire, whole
समस्त:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसमस्त
FormMasculine, Nominative, Singular
पाण्डवPandava (as a class/name)
पाण्डव:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Nominative, Singular
शीलरूपीin the form of good conduct
शीलरूपी:
Karana
TypeAdjective
Rootशीलरूपिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
सद्गुणैःwith virtues
सद्गुणैः:
Karana
TypeNoun
Rootसद्गुण
FormMasculine, Instrumental, Plural
विभूषितःadorned, decorated
विभूषितः:
Karta
TypeAdjective
Rootवि-भूष्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
अतःtherefore
अतः:
TypeIndeclinable
Rootअतः
भलेin good (times)
भले:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootभल
FormNeuter, Locative, Singular
बुरेin bad (times)
बुरे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootबुर
FormNeuter, Locative, Singular
सर्वेषुin all
सर्वेषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine/Neuter, Locative, Plural
समयेषुtimes, occasions
समयेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमय
FormMasculine, Locative, Plural
सारीentire
सारी:
Karta
TypeAdjective
Rootसार
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रजाthe people
प्रजा:
Karta
TypeNoun
Rootप्रजा
FormFeminine, Nominative, Singular
निश्चयcertainly
निश्चय:
TypeIndeclinable
Rootनिश्चय
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
तान्them
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
अनुसरिष्यतिwill follow
अनुसरिष्यति:
TypeVerb
Rootअनु-√सृ (सरणे)
FormSimple Future (लृट्), 3rd, Singular, Parasmaipada
ब्रह्मादेयgifts/grants to Brahmins
ब्रह्मादेय:
Karma
TypeNoun
Rootब्रह्मादेय
FormMasculine/Neuter, Accusative, Plural
अग्रहारान्agrahāras (land-grants/settlements)
अग्रहारान्:
Karma
TypeNoun
Rootअग्रहार
FormMasculine, Accusative, Plural
पारिबर्हान्dowry/nuptial gifts, presents
पारिबर्हान्:
Karma
TypeNoun
Rootपारिबर्ह
FormMasculine, Accusative, Plural
अश्वान्horses
अश्वान्:
Karma
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Accusative, Plural
पार्थिवःthe king
पार्थिवः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्थिव
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
K
Kuru dynasty (Kurukula)
P
Pāṇḍavas
P
Prajā (the subjects/people)

Educational Q&A

Public life is shaped by exemplars: when rulers or leading figures are steady in wisdom and virtuous conduct (śīla, sadguṇa), society naturally imitates them in both prosperity and hardship. Ethical leadership thus becomes a practical force for sustaining dharma.

Vaiśampāyana comments on the moral stature of the Pāṇḍavas, emphasizing that their recognized wisdom and good conduct make them models for the people; hence the subjects are expected to align themselves with the Pāṇḍavas’ path regardless of changing circumstances.