Previous Verse
Next Verse

Shloka 243

धृतराष्ट्रस्य सत्कारः — Dhṛtarāṣṭra Honored in the Post-war Court

किंकरा: पर्युपातिष्ठन्‌ सर्वा: सुबलजां तथा । पुरुषप्रवर! कुन्ती, द्रौपदी, यशस्विनी सुभद्रा, नागकन्या उलूपी, देवी चित्रांगदा, धृष्टकेतुकी बहिन तथा जरासंधकी पुत्री--ये तथा कुरुकुलकी दूसरी बहुत-सी स्त्रियाँ दासीकी भाँति सुबलपुत्री गान्धारीकी सेवामें लगी रहती थीं

Vaiśampāyana uvāca: kiṅkarāḥ paryupātiṣṭhan sarvāḥ subalajāṃ tathā | puruṣapravara! kuntī, draupadī, yaśasvinī subhadrā, nāgakanyā ulūpī, devī citrāṅgadā, dhṛṣṭaketukī bahin tathā jarāsandhakī putrī—ye tathā kurukulakī dvitīyā bahuśaḥ striyaḥ dāsīvat subalaputrīṃ gāndhārīṃ sevāyāṃ lagāḥ ||

ヴァイシャンパーヤナは語った。――「その女たちは皆、スバラの娘の周りに立ち、侍女のように仕えた。おお、最上の पुरुषよ。クンティー、ドラウパディー、名高きスバドラ―、ナーガの姫ウルーピー、気高きチトラーンガダー、ドリシュタケートゥの姉妹、そしてジャラーサンダの娘――さらに俱盧族の多くの女たちが、スバラの子の妻ガーンダーリーへの奉仕に励み続けた。」この箇所は戦後の倫理を示す。すなわち、へりくだりと共なる喪。かつての王妃や高貴な女たちが、法(ダルマ)として、連帯として、そして甚大な喪失に耐えた年長の母后への敬意として、仕えることを受け入れるのである。

किंकराःservants
किंकराः:
Karta
TypeNoun
Rootकिंकर
FormMasculine, Nominative, Plural
पर्युपातिष्ठन्attended upon / stood by in service
पर्युपातिष्ठन्:
Karta
TypeVerb
Rootपरि-उप-आ-स्था (√स्था)
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Plural
सुबळजाम्the daughter of Subala (Gāndhārī)
सुबळजाम्:
Karma
TypeNoun
Rootसुबळजा
FormFeminine, Accusative, Singular
तथाalso / likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
पुरुषप्रवरO best of men
पुरुषप्रवर:
TypeNoun
Rootपुरुषप्रवर
FormMasculine, Vocative, Singular
कुन्तीKuntī
कुन्ती:
Karta
TypeNoun
Rootकुन्ती
FormFeminine, Nominative, Singular
द्रौपदीDraupadī
द्रौपदी:
Karta
TypeNoun
Rootद्रौपदी
FormFeminine, Nominative, Singular
यशस्विनीthe illustrious one
यशस्विनी:
Karta
TypeAdjective
Rootयशस्विन्
FormFeminine, Nominative, Singular
सुभद्राSubhadrā
सुभद्रा:
Karta
TypeNoun
Rootसुभद्रा
FormFeminine, Nominative, Singular
नागकन्याthe Nāga maiden
नागकन्या:
Karta
TypeNoun
Rootनागकन्या
FormFeminine, Nominative, Singular
उलूपीUlūpī
उलूपी:
Karta
TypeNoun
Rootउलूपी
FormFeminine, Nominative, Singular
देवीthe lady / queen
देवी:
Karta
TypeNoun
Rootदेवी
FormFeminine, Nominative, Singular
चित्रांगदाCitrāṅgadā
चित्रांगदा:
Karta
TypeNoun
Rootचित्रांगदा
FormFeminine, Nominative, Singular
धृष्टकेतुकीDhṛṣṭaketukī
धृष्टकेतुकी:
Karta
TypeNoun
Rootधृष्टकेतुकी
FormFeminine, Nominative, Singular
बहिनsister
बहिन:
Karta
TypeNoun
Rootबहिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
तथाand also / likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
जरासंधकीbelonging to Jarāsandha
जरासंधकी:
Karta
TypeAdjective
Rootजरासंधकी
FormFeminine, Nominative, Singular
पुत्रीdaughter
पुत्री:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्री
FormFeminine, Nominative, Singular
येwho / those (women) who
ये:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormFeminine, Nominative, Plural
तथाthus / likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
कुरुकुलकीof the Kuru family
कुरुकुलकी:
Karta
TypeAdjective
Rootकुरुकुलकी
FormFeminine, Nominative, Plural
दूसरीother
दूसरी:
Karta
TypeAdjective
Rootद्वितीय
FormFeminine, Nominative, Plural
बहुत-सीmany
बहुत-सी:
Karta
TypeAdjective
Rootबहु
FormFeminine, Nominative, Plural
स्त्रियाँwomen
स्त्रियाँ:
Karta
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Nominative, Plural
दासीकीof a maidservant
दासीकी:
TypeNoun
Rootदासी
FormFeminine, Genitive, Singular
भाँतिlike / in the manner of
भाँति:
TypeIndeclinable
Rootभाँति
सुबळपुत्रीof Subala's daughter (Gāndhārī's)
सुबळपुत्री:
TypeNoun
Rootसुबळपुत्री
FormFeminine, Genitive, Singular
गान्धारीकीof Gāndhārī
गान्धारीकी:
TypeNoun
Rootगान्धारी
FormFeminine, Genitive, Singular
सेवामेंin service
सेवामें:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसेवा
FormFeminine, Locative, Singular
लगीwere engaged
लगी:
Karta
TypeVerb
Rootलग् (Hindi)
FormPerfective (Hindi), 3rd, Plural
रहतीused to remain / kept on
रहती:
Karta
TypeVerb
Rootरह् (Hindi)
FormImperfective/Habitual (Hindi), 3rd, Plural
थींwere
थीं:
Karta
TypeVerb
Rootअस् (Hindi auxiliary)
FormPast (Hindi), 3rd, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
G
Gāndhārī
S
Subala
K
Kuntī
D
Draupadī
S
Subhadrā
U
Ulūpī
C
Citrāṅgadā
D
Dhṛṣṭaketu
J
Jarāsandha
K
Kuru-kula

Educational Q&A

The verse highlights dharma expressed as humble service and respect toward elders in a time of collective loss. Even royal women accept a servant-like role to honor Gāndhārī’s seniority and suffering, modeling ethical solidarity after the devastation of war.

In the opening of Āśramavāsika Parva, the widowed and bereaved women of the Kuru world gather around Gāndhārī and attend upon her. The text lists prominent figures—Kuntī, Draupadī, Subhadrā, Ulūpī, Citrāṅgadā, and others—depicting a household/āśrama setting where service replaces royal privilege.