Shloka 83
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता, तबतककी अवस्था रात्रि कहलाती है। उस अज्ञानावस्थासे रहित होनेके कारण भी मैं अरात्रि एवं अत्रि कहलाता हूँ। सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये अज्ञात होनेके कारण जो रात्रिके समान है, उस परमात्मतत्त्वमें मैं सदा जाग्रत् रहता हूँ; अतः वह मेरे लिये अरात्रिके समान है, इस व्युत्पत्तिके अनुसार भी मैं अरात्रि और अत्रि (ज्ञानी) नाम धारण करता हूँ। यही मेरे नामका तात्पर्य समझो ।। यातुधान्युवाच यथोदाह्वतमेतत् ते मयि नाम महाद्युते । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानीने कहा--तेजस्वी महर्षे! आपने जिस प्रकार अपने नामका तात्पर्य बताया है, उसका मेरी समझमें आना कठिन है। अच्छा, अब आप जाइये और तालाबमें उतरिये
bhīṣma uvāca | atrir uvāca—kalyāṇi! kāmādīn śatrūn trātīti arātriḥ ucyate, at (mṛtyoḥ) trātīti atriḥ kathyate | evaṃ aham eva arātri-bhāvād atriḥ | yāvat jīvasya ekamātra-paramātma-jñānaṃ na bhavati tāvat avasthā rātriḥ ucyate | tasyā ajñānāvasthāyā abhāvād api aham arātriḥ atriś ca | sarva-prāṇibhir ajñātaṃ yat rātri-sadṛśaṃ paramātma-tattvaṃ tasmin aham sadā jāgarti; ataḥ tat mama arātri-sadṛśam | etayā niruktyāpi aham arātri-nāma atri (jñānī) nāma ca dhārayāmi | etat mama nāmārthaṃ vijānīhi || yātudhānī uvāca—yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahādyute, durdhāryam etan manasā | gaccha, avatara padminīm ||
アトリは言った。「吉祥なる女よ。欲望などの敵から生きとし生けるものを救い出す者は『アーラートリ』（夜なき者）と呼ばれ、また『アト』—死—から救う者は『アトリ』と呼ばれる。ゆえに、我は『アーラートリ』であるがゆえに『アトリ』でもある。生あるものが唯一の至上なる自己を知るに至らぬかぎり、その境地は『夜』と名づけられる。われはその無明の夜を離れているがゆえに、『アーラートリ』とも『アトリ』とも呼ばれる。さらに、至上の実在は万有に知られず、彼らにとっては夜のごときものだが、我はその実在に常に目覚めている。ゆえに我にとっては夜がないも同然である。この語源によっても、我は『アーラートリ』と『アトリ』（知者）の名を帯びる。これこそ我が名の意であると知れ。」 ヤートゥダーニーは言った。「光り輝く大聖仙よ。あなたが説いた名の意は、わが心には捉えがたい。さあ行け—蓮満つる池へ降りよ。」
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance is likened to ‘night’; until one attains knowledge of the one Supreme Self, one remains in that darkness. The knower who is awake in the Supreme Reality is ‘without night’ (arātri), and thus is portrayed as a true ‘Atri’—a protector from death and inner enemies like desire.
Atri explains, through etymological reasoning, how his name signifies freedom from the ‘night’ of ignorance and steadfast wakefulness in the Supreme Reality. Yātudhānī responds that this meaning is difficult to grasp and then instructs him to proceed and enter a lotus-pond.