Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)

साध्वी स्त्री सदा अपने पतिको देवताके समान समझती है। पति और पत्नीका यह सहधर्म (साथ-साथ रहकर धर्माचरण करना) रूप धर्म परम मंगलमय है ।।

śrī-maheśvara uvāca | śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devatulyam prakurvatī | vaśyā bhāvena sumanāḥ suvratā sukhadarśanā | ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī | yā svāminaḥ kaṭhoravākye doṣadṛṣṭyā ca darśite 'pi prasannā smayamānā tiṣṭhati sā pativratā ||

聖なるマヘーシュヴァラは言った。徳ある妻は夫を神として敬う。この共同の生き方—夫婦が共に住み、共にダルマを修すること—は最上の吉祥である。神に仕えるように夫に尽くし、柔らかく従順な心で自ら進んで夫に寄り添い、心を明るく保ち、尊い誓いを受け、夫の喜びのために身なりを整え、心が夫以外へ向かわず、晴れやかで慈しみ深い顔で夫に対する女—そのような女はダルマを行ずる者と呼ばれる。さらに、夫が荒い言葉を吐こうとも、咎を探す眼差しを向けようとも、なお静かに微笑み続ける女—ただその者こそ、真にパティヴラター(pativratā、夫に一途に尽くす者)と称される。

शुश्रूषाम्service, attentive attendance
शुश्रूषाम्:
Karma
TypeNoun
Rootशुश्रूषा
FormFeminine, Accusative, Singular
परिचारम्attendance, tending
परिचारम्:
Karma
TypeNoun
Rootपरिचार
FormMasculine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
देवतुल्यम्like a deity, godlike
देवतुल्यम्:
TypeAdjective
Rootदेवतुल्य
FormNeuter, Accusative, Singular
प्रकुर्वतीdoing, performing
प्रकुर्वती:
Karta
TypeVerb
Rootप्र + कृ
FormPresent participle (vartamāna-kṛdanta), Parasmaipada (active), Feminine, Nominative, Singular
वश्याभावेनby an attitude of submissiveness
वश्याभावेन:
Karana
TypeNoun
Rootवश्य-भाव
FormMasculine, Instrumental, Singular
सुमनाःcheerful-minded, good-hearted
सुमनाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुमनस्
FormFeminine, Nominative, Singular
सुव्रताof good vows/observances
सुव्रता:
Karta
TypeAdjective
Rootसुव्रत
FormFeminine, Nominative, Singular
सुखदर्शनाpleasant-looking; bringing pleasant sight
सुखदर्शना:
Karta
TypeAdjective
Rootसुख-दर्शन
FormFeminine, Nominative, Singular
अनन्यचित्ताwith mind fixed on none other (than her husband)
अनन्यचित्ता:
Karta
TypeAdjective
Rootअनन्य-चित्त
FormFeminine, Nominative, Singular
सुमुखीfair-faced, pleasant-faced
सुमुखी:
Karta
TypeAdjective
Rootसुमुखी
FormFeminine, Nominative, Singular
भर्तुःof the husband; for the husband
भर्तुः:
Sampradana
TypeNoun
Rootभर्तृ
FormMasculine, Genitive, Singular
साshe
सा:
Karta
TypePronoun
Rootतद् (सः/सा/तत्)
FormFeminine, Nominative, Singular
धर्मचारिणीone who practices dharma; dutiful wife
धर्मचारिणी:
Karta
TypeNoun
Rootधर्म-चारिणी
FormFeminine, Nominative, Singular

श्रीमहेश्वर उवाच

Ś
Śrī Maheśvara (Śiva)
H
husband (bhartṛ/pati)
W
wife (strī)

Educational Q&A

The verse defines an ideal of marital dharma: a wife’s steadfast, single-minded devotion expressed through respectful service, good conduct, and inner serenity—even under provocation—presented as highly auspicious ‘shared dharma’ within household life.

In Anuśāsana Parva’s didactic setting, Śrī Maheśvara speaks in a prescriptive, ethical mode, describing qualities by which a woman is recognized as dharmacāriṇī and pativratā, emphasizing household harmony and disciplined conduct.