Adhyaya 48

Verse 1

कर्मविपाकादिनिरूपणं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / ये मर्त्यलोके निवसन्ति मानवास्ते सर्वजातौ निधनं प्रयान्ति / काले स्वकीये निजपुण्यसंख्यया वदन्ति लाक कथस्व तन्मे

タークシュヤ（ガルダ）は言った。「死すべき世に住む人間は、いかなる生まれと境遇であれ、必ず死へと赴く。しかし各々の定めの時に、自らの功徳の量に応じて、それぞれの世界に到る。どうかそれを私に語ってほしい。」

Verse 2

गच्छन्ति मार्गेण सुदुस्तरेण विधातृनिष्पादितवर्त्मनि स्थिताः / केनैव पुण्येन मुदं प्रयान्ति तिष्ठन्ति केनैव कुलं बलं वयः

彼らは創造主によって定められ敷かれた道筋に立ち、渡りがたき甚だ困難な路を進む。いかなる功徳によって安らぎと歓びに至るのか。いかなる功徳によって家系と力と生命の活力が保たれるのか。

Verse 3

सूत उवाच / श्रुत्वाथ देवो गरुडं त्ववोचत् स्मृत्वा वपुः कर्मभयञ्च रूपम् / सृष्टा धरा येन चराचरं जगत्स येन शस्ता विहितो यमो विभुः

スータは言った。ガルダの言葉を聞き終えると、主はガルダに語りかけた。身を受けた形の性質と、業より生ずる恐れとを心に留めつつ。主によって大地は創られ、動くものと動かぬものの世界が現れた。また主によって大いなるヤマが स्थापितされ、懲らしめる者（裁き手）として定められた。

Verse 4

श्रीभगवानुवाच / धर्मार्थकामं चिरमोक्षसञ्चयमन्यं द्वितीयं यममार्गगामिनाम् / प्रविश्यचाङ्गुष्ठसमे स तत्र वै तं प्राप्य देहं स्वमन्दिरम्?

至福なる主は仰せになった。「ヤマの道を行く者には、さらに第二の身がある。拇指ほどの大きさで、ダルマ・アルタ・カーマの積み重ねた果と、久しく蓄えた解脱（モークシャ）への傾向より成る。魂はそこでその身に入り、それを自らの住処として得る。」

Verse 5

गृहीतपाशो रुदते पुनः पुनर्देशे सुपुण्ये द्विज देहसंस्थितः / देवेन्द्रपूजा पितृदेवतृप्तिदं मोहान्न चेष्टं न च पुत्त्रसन्ततिः

縄に捕らえられ、彼は幾度も幾度も泣き叫ぶ—大いなる福徳の地に住み、ブラーフマナの身を得ていながら。だが迷妄ゆえに正しい精進もなく、男子の系譜もない。ゆえにインドラへの供養もなく、祖霊（ピトリ）と諸天を満たす施しもない。

Verse 6

न मे ऽस्ति बन्धुर्यममार्गगामिनो मया न कृत्यं द्विजदेहलिप्सया / सम्प्राप्य विप्रत्वमतीव दुर्लभं नाधीतवान्वेदपुराणसंहिताः / प्राप्तं सुरत्नं करसंस्थितं गतं देहन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

「今やヤマの道を行くこの私には、真の友はない。二度生まれの身の安楽を貪り、なすべき務めを果たさなかった。きわめて得難いブラーフマナの位を得ながら、ヴェーダとプラーナの集成を学ばなかった。貴い宝玉が手に入りながら滑り落ちた—この身はどこかへ去った。お前はこの身で何の解脱を成し遂げたのか。」

Verse 7

यः क्षत्त्रियो बाहुबलेन संयुगे ललाटदेशाद्रुधिरं मुखे पपौ / तत्सोमपानं हि कृतं महामखे जीवन्मृतः सो ऽपि हि याति मुक्तिक्

戦場において腕力により、敵の額のあたりから流れる血を口に受けて飲むクシャトリヤ—それは大いなる祭祀におけるソーマ飲用と見なされる。たとえ「生ける屍」（霊的に堕した者）であっても、彼もまた解脱に至る。

Verse 8

स्थानान्यनेकानि कृतानि तानि पीतान्यनेकान्यपि गर्हितानि / शस्त्रं गृहीत्वा समरे रिपूणां यः संमुखं याति स मुक्तपापः

たとえ多くの悪業をなし、また咎められる禁酒を幾度も飲んだとしても、武器を取り、戦場で敵に正面から向かって進む者は、罪より解き放たれる。

Verse 9

क्षत्त्रान्वयो वापि विशोन्वयो वा शूद्रान्वयो वापि हि नीचवर्णः / संग्रामदेवद्विजबालघाती स्त्रीवृद्धहा दीनतपस्विहन्ता

たとえクシャトリヤの家系、ヴァイシャの家系、あるいはシュードラの家系に生まれようとも、殺戮の者となれば卑しい行いの人と見なされる。すなわち戦場で人を殺す者、デーヴァに仕える者（または信奉者）を殺す者、ブラーフマナと子どもを害する者、女と老人を殺す者、そして貧しき者や苦行者を打ち倒す者である。

Verse 10

उपद्रुतेष्वेषु पराङ्मुखो यः स्युस्तस्य देवाः सकलाः पराङ्मुखाः / तिलोदकं नैव पिबन्ति पूर्वे हुतं न गृह्णाति हुताशनोपि तत्

これらの災いが起こるとき、定められたダルマの務めから背を向ける者がいれば、すべてのデーヴァもまたその者に背を向ける。祖霊ピトリは供えられたティローダカ（胡麻水）を飲まず、聖なる火フターシャナさえもその供物を受け取らない。

Verse 11

द्वेषाद्भयाद्वा समरे समागते शस्त्रं गृहीत्वा परसैन्यसंमुखः / न याति पक्षीन्द्र मृश्च पश्चात्क्षात्त्रं बलं तस्य गतं तथैव / द्विजाय दत्त्वा कनकं महीमिमां भूयः स पश्चाद्भवतीह लोके

おお鳥の主ガルダよ。戦が起こるとき、憎しみや恐れから武器を取り、敵軍に向かって立つ者は、武勇の真の果を得ない。のちにそのクシャトリヤの力は失われたものと見なされる。だが黄金、さらにはこの大地さえも二度生まれ（ブラーフマナ）に施す者は、その後この世で再び栄える。

Verse 12

दानं प्रदत्तं ग्रहणे द्विजेन्द्रे स्नानं कृतं तेन सदा सुतीर्थे / गत्वा गयायां पितृपिण्डदानं कृतं सदा यो म्रियते तु युद्धे

日食・月食の時に尊きブラーフマナへ布施をなし、常に清らかなティールタで沐浴し、ガヤーに赴いて祖霊にピンダ（米団子）を正しく供えた者—その者が戦場で死ぬなら、最上の功徳に至る。

Verse 13

यः क्षात्त्रदेहन्तु विहाय शोचते रणाङ्गणे स्वामिवधे च गोग्रहे / स्त्रीबालघाते पथि सार्थहेतवे मया स्वकोशं न हतं न पातितम्

武人の身を捨て去ったのに、なお嘆き悲しみ、「戦場で、あるいは我が主を殺すとき、あるいは牛を奪う襲撃で、女や子を殺すとき、または隊商を略奪するため道中で—この身は斬られもせず倒れもしなかった」と思う者は、迷妄のうちに嘆き、暴虐の業の記憶に縛られている。

Verse 14

वैश्यः स्वकर्माणि विशोचते तदा गृहीतपाशो न मयापि सञ्चितम् / सत्यं न चोक्तं क्रय विक्रयेण मोहाद्विमूढेन कुटुम्बहेतवे

そのときヴァイシャは、ヤマの縄に捕らえられて自らの業を嘆く。「来世のために真に何一つ蓄えなかった。売買においても真実を語らず—迷妄（モーハ）に欺かれ、執着に惑い、家族のためとて愚かであった。」

Verse 15

शूद्रं वपुः प्राप्य यशस्करं सदा दानं द्विजेभ्यो न कृतं द्विजार्चनम् / च्दृदद्यत्दद्वड्ढ ढद्धदृथ्र् ददृध्ड्ढथ्र्डड्ढद्ध जलाशयो नैव कृतो धरातले असंस्कृतो विप्रवरो न संस्कृतः

シュードラの身を得ながら、常に名声をもたらす行いをなさない。二度生まれ（ドヴィジャ）に布施（ダーナ）せず、またドヴィジャを礼拝しない。さらに地上に水の貯え（池・溜め）を造らせもしない。ゆえに、たとえ「バラモン中の最勝」と呼ばれても、真の法行により磨かれぬ、未熟のままである。

Verse 16

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम् / धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे

「慢心に酔い、私は正しい務めを捨てた。恵まれた境遇にありながら、清浄な修行によってこの身を聖なるティールタ（su-tīrtha）において捨身することもできなかった。真のダルマを養わず、デーヴァを礼拝せず、解脱の因となることを何一つ行わなかった。」

Verse 17

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान् / मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले

身体を得て—ピンダ（供養の団子）より生じ、各々のヴァルナに応じ、あるいはアンティヤジャと標され、ムレッチャと呼ばれる者であっても—これらの存在は風より成る微細身、すなわちヴァーユ・マヤの身へと入る。そのダルマにより混み合い絡み合う道において、彼らはもはや旧来の世俗の状態に留まらない。

Verse 18

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम् / पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि

道において互いにダルマを支え強めつつ、自らの正しい目的を確立したのち、鳥の王なる御方（ガルダ）よ、彼らが語るその言葉をお聞きください。耳に麗しく、聞くに値する言葉である。

Verse 19

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम् / देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव

まことに、あらゆる界のうち精髄は三界であり、あらゆる大陸のうちではジャンブー洲（ジャーンブードヴィーパ）が最勝である。あらゆる国土のうちでは神々（デーヴァ）の国が至上であり、あらゆる生類のうちでは人間のみが最も卓越する。

Verse 20

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः / धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः

ここでは四つのヴァルナが称えられ、その中でもダルマに堅く住する人々がとりわけ讃えられる。ダルマによってあらゆる安楽と幸福が得られ、正義の大路に立つ者は真の智もまた得る。

Verse 21

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन् स्थितो ऽहं कृमिकीटसंस्थितः / सरीसृपो ऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदो ऽहं वनसूकरो ऽहम्

定められた寿命が尽き、この身を捨てるとき、私は鳥となり、また虫や昆虫の群れに置かれ、這う爬虫となり、蚊として形づくられ、四足の獣となり、森の野猪ともなる。

Verse 22

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत् / यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव

まことに、胎内に宿るあいだは衆生は一切を知るが、生まれるや否やただちにそれを忘れる。入胎のときに思惟したことは、時の推移とともに、幼子となり、若者となり、やがて老いへと至る。

Verse 23

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे / तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे

もし迷いによって胎内で思惟したことが失われるなら、それは身をもつ者が死の境地に入るとき再び想起される。さらにその死の時の想起がまた失われると、かつて心に宿し思惟されたものが、再び胎内の身へ入るとき、もう一度思い起こされる。

Verse 24

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम् / द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे

その正しい理解が我が心に失われたとき、私は再びこう思い定めた。「己の蔵を満たすために他者を欺き、賭博と奸計と盗みの業によってダルマを踏み越え、この身を守り養うことだけを求めたのだ。」

Verse 25

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम् / ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे

大いなる苦労をもって私は自ら財を積んだが、心の望む富を味わうことはなかった。むしろタンブーラ（檳榔）、食物、甘味、そしてギーを和えた供物を、聖火アグニと諸デーヴァ、来客、親族の群れに施した。

Verse 26

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् / कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

月食の時であれ、太陽の会合という吉祥の天象の時であれ、最上のティールタにすら仕えなかった。おお身を受けた者よ、己の殻（身体）が汚物と尿で満ちているのに、いかなる解脱を成し遂げたというのか。

Verse 27

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि / प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

「この地上にましますトライヴィクラマの御姿を、私は見ず、礼拝せず、供養もしなかった。さらにプラバーサ・ナータをも、信愛（バクティ）をもって讃えることがなかった。おお身を受けた者よ、このような振る舞いで、いずこに解脱があろうか。」

Verse 28

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया / आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

地上で最も勝れた聖地、ティールタの近くへ赴いたとしても、私は学識ある者の手に財を施さなかった。規定に従って沐浴し、二度生まれの師に近づいたにもかかわらず、真に我を救い渡す行いを何一つ成し得なかった。

Verse 29

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करो ऽपि वा / यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

汝は母なる女神を礼拝せず、またヴィシュヌとシャンカラをも、ガネーシャとチャンディーをも、さらには太陽神バースカラをさえ礼拝しなかった。おお身を受けし者よ、供物・バリ（供献）・白檀の塗香の儀によって、いずこにおいてなされるべき救済の行いも、汝は成さなかった。

Verse 30

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव / गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

「我は人の身を得た、ほとんど神々の身にも等しいのに」、迷妄によってこの世の得をことごとく空しくした。悟りの乱れた身ある者は、魂の真の行路を見定めない。おお身を受けし者よ、汝のなしたことにより、いつか解脱があらんことを。

Verse 31

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि / मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे

おお鳥よ（ガルダよ）、これらの教え—ダルマと繁栄と名誉を生む言葉—を心に思惟する者は解脱に至る。さらに人間界においては、善き国土に住し、法を愛して正しき道に励む。

Verse 32

हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत्

「ああ、運命よ、ああ、運命よ」と嘆きつつ、彼は思い出す――自らの労で得た財を、かつて一度も施しとして与えなかったことを。

Verse 33

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् / फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम्

汝は土地の布施もなく、牛の施与もなく、水の施しも衣の施しもなかった。果物すら与えず、檳榔（タンブーラ）や塗香の供えもなかった。地上で何ひとつ施さぬまま、いま何ゆえ嘆くのか。

Verse 34

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये / मृतो ऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः

汝の父は死に、祖父もまた死んだ。汝を己が胎内に宿し抱いた母もまた逝った。親族一同も皆死に去った。汝はこれらすべてを見てきたのに、なお世に執着し、まるで別であるかのように歩み続ける。

Verse 35

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः / सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम्

汝の蔵は火に焼かれ、蓄えた財と穀物は子らに奪われる。されど汝が語った善き言葉と、積み重ねたダルマの蔵—ただそれのみが汝の背後に従い、真の伴となる。

Verse 36

न दृश्यते को ऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवो ऽपि वा / यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं यो ऽपि धरातले स्थितः

死して再び来る者は誰一人として見られぬ—王であれ、修行者であれ、二度生まれの最勝者であれ。死ぬ者は—勇猛であろうと権勢であろうと—ただの死すべき人。地上に立つ者すら、滅びへと向かう。

Verse 37

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः / श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः

かくして従者の群れは、キンナラたちと共に語った。すると鳥の王は、苦悩に満ちながらも勇気により身を支え、その群れの驚くべき言葉を聞いて、人の姿を取ったまま答えた。

Verse 38

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी / वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः

布施の力によって、ダルマは天のヴィマーナに坐す父となり、慈悲の行いは母となる。甘く意義ある言葉は伴侶となり、聖なるティールタでの沐浴は巡礼となる。善き親族こそ、まことの縁の群れとなる。

Verse 39

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः / यो धर्मवान् प्राप्स्यति सो ऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम्

自らの手で捧げた一切の功徳（スクリタ）は、その時、侍者のごとく汝に仕える天界となる。法にかなう者は至上の安楽を得、罪ある者は多種多様な苦しみをことごとく受ける。

Verse 40

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी / स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः

法に篤く、戒行を守り、慢心と怒りを克服し、学びによって身を律し、他者を苦しめず、自らの妻に満ち足り、他人の妻から遠ざかる者——その人こそ、この地上において真に礼拝されるべきである。

Verse 41

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी / मासोपवासी च पतिव्रता चषड् जीवलोके मम वन्दनीयाः

生きとし生けるものの世において、我が礼敬に値する者は六つある。甘美なる食を施す者、正しくアグニホートラを守り行う者、ヴェーダーンタを悟る者、千の月のごとく長寿なる者、月ごとの斎戒を守る者、そして夫に貞節を尽くすパティヴラターの妻である。

Verse 42

एवं समाचारयुतो नरो ऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम् / प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः

かくして、たとえ凡人であっても正しい行いを備え、自ら井戸を堅固に築き、満ちた池を設け、清らかな飲み水を施すプラパー（施水所）を建て、湖を整え、家の神龕と神の मंदिरを建立したなら、その人こそ最上のダルマを具する者である。

Verse 43

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे / भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत् समस्तम्

雨季にヴェーダを知る者へ食を施すこと、乙女の婚礼を整えること、そしてブラーフマナの負債を解き放つこと——また、よく耕された土地でさえ渇きによって苦の因となり得るように——これらすべては、正しく相応の時と場において行われるなら、全き功徳（スクリタ）として理解されるべきである。

Verse 44

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या / स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम्

清らかな心でこの章――功徳の精髄――を聴き、あるいは詠誦する者は、まことに高貴となり、ダルマに堅く住する。必ずや至上の住処、万有を包む神聖なる御座へと到達する。