Shloka 22

Dhanvantari’s Therapeutics: Jvara to Vraṇa

Fever, GI Disorders, Bleeding, Respiratory, Urinary, Swelling, and Wound Care

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागेरण गुडेन वा / सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी

harītakī bhakṣyamāṇā nāgeraṇa guḍena vā / saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī

ハリタキーは、常に食すれば――ナガラ(乾姜)と黒糖(ジャガリー)と共に、あるいはサインダヴァ(岩塩)と共に――消化の火(アグニ)を絶えず燃え立たせ、強める。

हरीतकीharītakī (chebulic myrobalan)
हरीतकी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootहरीतकी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; औषधिद्रव्यनाम
भक्ष्यमाणाbeing eaten/consumed
भक्ष्यमाणा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootभक्ष् (धातु) + शानच् (कृदन्त प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (Present passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; हरीतकी-विशेषण
नागेरणwith dry ginger (nāgara)
नागेरण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootनागर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (द्रव्यनाम), तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; साधन/सहकारि
गुडेनwith jaggery
गुडेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootगुड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
वाor
वा:
Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक निपात (particle of alternative)
सैन्धवोपहिताcombined with rock-salt
सैन्धवोपहिता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootसैन्धव (प्रातिपदिक) + उपहित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (सैन्धवेन उपहिता = ‘provided/combined with rock-salt’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; हरीतकी-विशेषण
वाor
वा:
Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक निपात
अपिalso/even
अपि:
Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपि-कार (particle: also/even)
सातत्येनcontinuously/regularly
सातत्येन:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeNoun
Rootसातत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे (adverbial instrumental)
अग्निदीपनीkindling digestive fire (appetizer)
अग्निदीपनी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअग्नि (प्रातिपदिक) + दीपनी (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/उपपद-तत्पुरुष (अग्निं दीपयति इति); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; हरीतकी-विशेषण

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: Śarīra-dhāraṇa (maintaining the body) through regulated diet supports dharma and spiritual practice.

Vedantic Theme: Body as an instrument (sādhana-śarīra) requiring sattvic maintenance; agni as inner order.

Application: Use harītakī regularly with dry ginger + jaggery or with rock salt to kindle jatharāgni, especially in sluggish digestion.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.170 (Ayurveda/auṣadha-prayoga section)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

In this verse, Harītakī is highlighted as a reliable, regular (sātatyena) digestive stimulant, especially when combined with warming or mineral adjuncts like dry ginger, jaggery, or rock salt.

The verse is medical rather than eschatological; it supports dharmic living by promoting bodily balance, which in Purāṇic instruction is part of sustaining one’s duties and spiritual practices.

If suitable for one’s constitution, Harītakī may be taken in small, regular doses with appropriate adjuncts; consult an Ayurveda professional if pregnant, chronically ill, or on medication.