Shloka 87
Cintāmaṇi-gṛha Antara-kathana (Account of the Inner Chambers of the Cintāmaṇi Palace) — Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
वर्ण्यमाना ह्यवाग्रूपा वाचस्तस्यां कुतो गतिः / यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह
Transliteration
varṇyamānā hyavāgrūpā vācastasyāṃ kuto gatiḥ / yato vāco nivartante aprāpya manasā saha
Translation
描こうとすれば言葉は形を失う。言辞はいかでか彼女に至ろうか。そこでは言葉は心とともに、届かぬまま退き返るのだ。
Word by Word
वर्ण्यमानाbeing described
वर्ण्यमाना:
विशेषण (qualifier)
TypeAdjective
Rootवर्ण् (धातु; √वर्ण्)
Formवर्तमान-कर्मणि-प्रत्यय (Present passive participle, शानच्/मान), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
हिindeed
हि:
निपात (particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिश्चय/हेतु-अव्यय (particle)
अवाक्-रूपाone whose form is beyond speech / speechless in nature
अवाक्-रूपा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअवाक् + रूप (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समास (यस्या वाक् नास्ति/अवाक् सा)
वाचःwords; speech
वाचः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन
तस्याम्in her
तस्याम्:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन
कुतःhow/whence
कुतः:
क्रियाविशेषण (adverbial)
TypeIndeclinable
Rootकुतः (अव्यय)
Formप्रश्न-अव्यय (interrogative: whence/how)
गतिःaccess; movement; reach
गतिः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यतःfrom where
यतः:
सम्बन्ध (relative connector)
TypeIndeclinable
Rootयतः (अव्यय)
Formसम्बन्ध/हेतु-अव्यय (relative adverb: from which/wherefrom)
वाचःwords; speech
वाचः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
निवर्तन्तेreturn; turn back
निवर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootनिवृत् (धातु; नि + √वृत्)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन; आत्मनेपद
अप्राप्यwithout reaching
अप्राप्य:
पूर्वकाल-क्रिया (prior action)
TypeIndeclinable
Rootप्राप् (धातु; प्र + √आप्)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund), नञ्-पूर्वक (negated): ‘not having reached’
मनसाwith the mind
मनसा:
सहकारक/करण (accompaniment/instrument)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
सहtogether with
सह:
सह (accompaniment)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formसहार्थक-अव्यय (preposition-like indeclinable: with)