Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

かくして『シュリー・ブラフマाण्ड・マハープラーナ』、風神ヴァーユの説く前篇・第二アヌシャṅガパーダに、「サンキヤーヴァルッタ」と名づけられた第二十九章がある。シャーンシャパーヤナは言った。「トレーター・ユガの始めに、ヤジュニャ（祭祀）はいかにして起こったのか。先のスヴァーヤンブヴァの創造において起きたとおり、正しく私に語ってください。」

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

クリタ・ユガに伴う移行の時（サンディヤー）が姿を消し、「カーラ（時）」と呼ばれる流れが動き始めたとき、トレーター・ユガが到来した。

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

薬草が生じ、雨の創出が始まり、ヴァールッター（農耕と交易）が確立し、人々は再びグリハஸ்த（家住期）の道へと向かった。

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

彼らは क्रमに従ってヴァルナとアーシュラマの制度を整えた。では、それぞれの祭具を集めて、ヤジュニャはいかにして執り行われ始めたのか。

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

これを聞いてスータは言った。「シャーンシャパーヤナよ、聞きなさい。トレーター・ユガの始めに、ヤジュニャがいかにして始まったかを語ろう。」

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

スヴァーヤンブヴァの創造の初めに起こったことを、私は順を追って語ろう。黄昏が姿を隠し、クリタ・ユガの時代とともにあった時に。

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

時の数えが動き出し、やがてトレーター・ユガが到来すると、薬草が生まれ、雨を降らせる創造も始まった。

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

生業（農耕と交易）が確立し、人々が家の労に励むようになると、ヴァルナとアーシュラマの秩序が定められ、マントラはひとつに編まれた。

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

それらのマントラをこの世と彼世の行いに結びつけると、主たるヴィシュヴァブフグ・インドラはヤジュニャ（祭祀）を開始した。

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

あらゆる神々が伴い、すべての供物と備えが整えられたその広大なアシュヴァメーダ祭に、マハーリシたちが集い来た。

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

清められた供犠の獣をもってヤジュニャが営まれるとき、集まった者たちは皆語った。祭官（リトヴィク）らが儀礼の務めに忙しく、祭祀の行は絶え間なく続いていた。

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

すべてのサンプラギータとサーマの歌が麗しい調べで唱えられるとき、素早く巡行するアドヴァリュの俊傑たちもまた、それぞれの務めに励んでいた。

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

清められた供犠の獣と諸々の獣群が繋がれると、アグニホートラを司るバラモンたちは供物の火（ハヴィシュヤグニ）へとアーフティを注いでいた。

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

そのとき順次、祭分を受けるべきすべての神々が招請された。感官を本体としそれを司る神々もまた、その時ヤジュニャの分け前に与った。

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

そのとき彼らは、カルパなどの時代に顕現する神々に祈り求める。プライシャの刻には、アドヴァリュたちと大聖仙たちがまことに大いに奮い立った。

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

大聖仙たちはその哀れな獣の群れを見て集い、インドラに問うた。「これは汝の行うヤジュニャ（祭祀）の作法とは何か。」

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

神々の中の最勝者よ。暴害の法を求めたゆえにこのアダルマは強まり、ゆえに汝のヤジュニャには獣の殺害が伴うのだ。

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

獣への害によって法を打ち砕くためにこのアダルマは始まった。これはダルマではなくアダルマである。暴害はダルマとは呼ばれない。

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

もしヤジュニャを行いたいのなら、アーガマに従って行え。作法にかなった、ダルマに基づき、逸れのないヤジュニャによって。

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

神々の最勝者よ。暴害のない「祭祀の種」によって（ヤジュニャを行え）。それは最長三年置かれても芽吹かぬものである。

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

おお大智者よ、このダルマは太古にヴィランチ（梵天ブラフマー）によって定められた。かくして真理を観るリシたちは、世界を治めるインドラにそれを告げた。

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

その時、インドラと大リシたちの間に大いなる論争が起こった。ヤジュニャにおいて、動くもの・動かぬもののうち、いずれを供物として捧げるべきか、と。

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

論争に疲れた大リシたちは真理を定め、インドラと言葉を取り結んだのち、虚空を行くヴァスに問いかけた。

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

賢き王よ、アウッターナパーダの件において、あなたはいかにしてヤジュニャの作法を見定めたのか。主よ、我らに語り、疑いを払ってください。

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

彼らの言葉を聞いたヴァスは、強弱を熟慮し、ヴェーダとシャーストラを想起して、ヤジュニャの真髄を説き明かした。

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

王は言った。「教えられた儀軌のとおりにヤジュニャ（祭祀）を行うべきである。わが祭祀は、供犠の獣と清浄なる供物、さらに種子と果実によっても捧げられよ。」

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

わがダルシャナとアーガマによれば、ヤジュニャの本性にはヒンサー（殺傷）が伴う。ここで神々のマントラは、大聖仙たちによりヒンサーの徴を帯びるものと説かれている。

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

長き苦行によって支えられたターラカ等の諸見解（ダルシャナ）の権威により、私はこのように述べた。ゆえに汝らはそれを受け入れるにふさわしい。

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

おお二度生まれ（ドヴィジャ）たちよ、もし証拠がまさにそのマントラの言葉であるなら、ヤジュニャはそのとおりに進められるべきだ。さもなくば汝らの言は虚偽となる。

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

このように答え終えると、心を統一し苦行を財とする聖仙たちは、それが避けがたいと見て、言葉を慎み沈黙した。

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

そう告げられるや否や王はラサータラ（地下界）へ入った。上へ歩むヴァスとなり、ラサータラを行く者となった。

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

その言葉によって彼は大地の底の住人となった。ダルマの疑いを断つ王ヴァスは、下方の境遇へと落ちた。

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

ゆえに疑いの中では、一人の者が—たとえ博識であっても—断定して語るべきではない。多くの門をもつダルマの歩みは微妙で、はるか遠くに及ぶ。

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

ゆえに、神々とリシたちに拠らずして—スヴァーヤンブヴァ・マヌを除き—誰もダルマを確定的に語ることはできない。

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

ゆえに大リシたちは、アヒンサー（不殺生・不害）こそダルマの門であると説いた。無数のリシが自らの苦行によって天界へ至った。

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

それゆえ大聖仙たちは布施や祭祀（ヤジュニャ）を称えず、苦行の富ある者は、拾い集めて生きるウñチャの生、根・果・菜と清らかな水の器を尊ぶ。

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

これらを施す力ある者は天界に安住する。害意なきこと、貪りなきこと、苦行、衆生への慈悲、そして自制—これらがその徳である。

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

梵行、真実、憐れみ、赦し、そして忍耐—これこそ到達し難い永遠のダルマの根本である。

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

苦行によって成就した罪なきブラーフマナやクシャトリヤらがいたと伝えられる。すなわちプリヤヴラタ、ウッターナパーダ、ドゥルヴァ、メーダーティティ、ヴァスである。

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

またスダーマ、ヴィラジャー、シャṅカ、パーンディヤジャ、さらに王たるプラージーナバルヒ、パルジャニヤ、ハヴィルダーナらも、苦行によって成就した者として語られる。

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

これらの者、また他の多くの者も、それぞれの苦行によって天界に至った。彼らは大いなる徳を備えた王仙であり、その名声は堅く確立している。

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

ゆえに、祭祀よりも苦行が勝れている。苦行こそ万有の因である。太古、梵天は苦行によってこの全宇宙を創造した。

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

ゆえに、その祭祀は苦行に及ばない。ここでは苦行を根本とする、と伝えられる。祭祀は供物と真言を本質とし、苦行は不食の行を本質とする。

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

祭祀によって神々に至り、苦行によって再びヴァイラージャの位に至る。だが出家と離欲によって、梵なる行い—すなわちプラクリティへの勝利—が得られる。

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

智慧によってカイヴァリヤ（独存）に至る—これらが五つの到達と伝えられる。かくして、祭祀の施行をめぐり非常に大きな論争が起こった。

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

神々と聖仙たちの古きスヴァヤンブヴァのマヌヴァンタラにおいて、仙人たちは彼がダルマの力により討たれたのを見た。

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

ヴァスの言葉を顧みず、彼らは皆、来たときのままに去っていった。ムニの群れが去ると、神々はヤジュニャを成就させた。

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

スヴァヤンブヴァのマヌヴァンタラにおけるヤジュニャの起こりはこのようであった。以来、このヤジュニャは諸ユガとともに巡り続けている。